وظيفه معماري از طرح تا اجرا
فهیم فاریابی.دانشجوی کارشناسی ارشد معماری دانشگاه علم و صنعت ایران
به فراخور طیف متنوع خوانندگان این نوشته و همچنین بر حسب نوع رسانهای که پیش رو دارید، قصد آن را نداریم که در اینجا تعریفی تخصصی از حرفه معماری بیاوریم. اگر بخواهیم تعریفی ساده اما جهانشمول از معماری بیان کنیم، آنچنان که این تعریف در مجامع حرفهای معماری نیز آورده میشود، آن را ظرف زندگی میخوانند. ما برای انجام فعالیتهای روزانه خود نیاز به کالبدها و فضاهایی داریم که جریان این فعالیتها در آن اتفاق بیفتد. برای نمونه، خانه، ترجمان فضایی مکانی است که در آن چند نفر که خانواده نامیده میشوند، با یکدیگر زندگی میکنند. پس طبق تعریف بالا، اگر زندگی افراد خانواده را در کنار یکدیگر، مظروف بدانیم، ظرف آن خانه خواهد بود. حال باید توجه کرد که خانه تنها یکی از موضوعاتی است که معماری شامل آن میشود. پس درواقع جایگاه معماری ایجاد فضاهایی در زندگی انسانهاست که مطابق با فعالیتهایی صورت میگیرد که قرار است در آن فضا رخ دهد. هرچه این فضا کاراتر باشد آن معماری بهتر خوانده خواهد شد. خود واژه کارا نیز ناظر بر جنبههای مختلفی از شاخه معماری است. گاهی کارایی را ایجاد شرایط محیطی بهینه از قبیل تنظیم دمای محیط در فصول مختلف سال برای آسایش حرارتی ساکنان میدانند؛ گاهی این تعریف بر جنبههای زیباییشناسانه طرح دلالت دارد و نوعی از معماری را کارا میداند که نیاز زیبایی کاربران آن را اقناع کند و گاهی نیز این کارایی به جنبههای ساخت و فناوری یک فضا اطلاق میشود آنگونه که در برابر نیروهای طبیعی، مقاومت کافی را از خود نشان دهد. بعضا تخصص معماری میانرشتهای نیز خوانده میشود؛ به این صورت که معمار یک پروژه باید توانایی برقراری ارتباط با کارفرمایان خود برای سنجیدن نیازهای آنها را به منظور بهحداکثررساندن تناسب آن طرح با روحیات و فعالیتهای استفادهکنندگان داشته باشد. با صحبتهای گفته شده بالا، وسعت معماری تاحدی آشکار میشود. معماری را قطب میان زیبایی و تکنولوژی نیز دانستهاند که به دنبال ایجاد موازنه بین این دو قطب برای ایجاد اثری ماندگار است. اما وظیفه معمار هماهنگکردن همه مؤلفههای ذکرشده و دیگر مؤلفههایی که سخنی از آنها نرفت، برای ایجاد یک طرح است. معمار در همان حال که به ابعاد زیباییشناسی طرح میپردازد، باید به آسایش حرارتی ساکنان، جنبههای ایستایی طرح، رفع نیازهای عملکردی بهرهبرداران و از این قبیل نیز بیندیشد. درواقع میتوان نقش معمار را هماهنگکننده بخشهای مختلف طرح یک پروژه دانست؛ درعینحال که در بستر پروژه نیز وظیفه هماهنگی میان بخشهای مختلف از جمله طرح سازه که بر عهده مهندس عمران، طرح تأسیسات مکانیکی که بر عهده مهندس مکانیک و طرح تأسیسات الکتریکی که بر عهده مهندس برق است، با مهندس معمار است. مهندس معمار شاکله کلی طرح را اساسریزی میکند که با همکاری بخشهای دیگر کامل خواهد شد. نقش معماران در جوامع توسعهیافته بسیار پررنگتر از جوامع درحالتوسعه یا کمترتوسعهیافته است. باید بپذیریم در عصری زندگی میکنیم که کارها بسیار تخصصی شدهاند و انجام تمام کارها از عهده یک نفر خارج است. رشته معماری نیز خود زیرشاخههایی مانند معماری منظر و معماری داخلی دارد که دليل روشنی بر این مدعا است. اگر ما به عنوان کارفرمایان در کارهای عمرانی به دنبال رسیدن به طرحی کامل از همه جوانب هستیم، باید بپذیریم که برای این هدف نیاز به استفاده از تجربیات متخصصان این بخش است. همانطورکه برای درمان بیماری جسمی به پزشک و برای درمان بیماری روحی به روانپزشک مراجعه میکنیم، راه درمان مشکلات فعالیتهای عمرانی نیز مراجعه به متخصصان آن است. آنچه امروز شهرهای ما به آن گواهی میدهد درک نادرست این مطلب را نشان میدهد. بیشتر مواقع اطراف ما را ساختمانهایی پر کردهاند که درست طراحی نشدهاند یا اینکه اصلا طراحی نشدهاند. از نظامهای مختلفی که در بخش نخست این نوشته آورده شد، هیچکدام در آنها رعایت نشده است که این ضرر بزرگی، هم به استفادهکنندگان آنها و هم به هویت شهری وارد میکند. شهر را به یک سمفونی موسیقی تشبیه کردهاند که اگر یک تکساختمان را یک نُت از آن موسیقی بدانیم، مجموعه ساختمانهای قرارگرفته در کنار هم، آن سمفونی را میسازد؛ اما به نظر شما نوای سمفونی شهرهای امروز ما چگونه است؟ آیا به زیبایی نوای سنتور، سهتار، چنگ و... میرسد؟ اگر مقصود ما شهرهای سنتی ایران مانند اصفهان، شیراز، کاشان، یزد، بوشهر و... بود، جواب بیشک مثبت بود. در ایجاد تکبناهای آن شهرها دقت و مبادرت زیادی صورت میگرفت که درنتیجه شهرها نیز زیبا بوده و نوای خیالی خوشی داشتهاند (هنوز هم با وجود تخریبهای گسترده این نوا به گوش میرسد). اکنون بیحوصلگیها، بدسلیقگیها و بیسلیقگیها جای خود را به آن اوضاع داده است که نتیجه آن آشکار و بدون نیاز به توضیح اضافه است. علاوه بر اینکه افرادی که دانش درستی از معماری ندارند دست به طراحی میزنند، خود ما نیز به عنوان عامه مردم، مقصریم؛ از این بابت که دیدگاههای بستهای در سفارش طراحیهای معماری پیشرو گرفتهایم که اصلا کارآمد نیستند. طرحهایی که امروز رواج دارد، به طور مثال در طراحی نماهای ساختمانها، هیچ زیباییای در پس آنها قرار نگرفته است. تبدیل نمای ساختمان به کلکسیونی از طرحوارههایی که با سنگ ساخته شدهاند، به گمان نویسنده این سطور، هدردادن منابع معدنی ایران است. باید دانست که زیبایی و جذاببودن نما، به استفاده از احجامی که به کار کلاژ شدهاند، نیست. طراحی نما خود نیز به عنوان بخشی از فعالیتهای معمارانه، اصولی دارد که از حوصله و جایگاه این بخش خارج است؛ اما آنچه مهم است، اشاره به روند غلطی است که با آن چهره ساختمانها زشتتر میشود. در آخر کلام توجه شما را بار دیگر بهدقت به این موضوع که هر کار متخصصی دارد و متخصص این قبیل کارها، معماراناند جلب میکنم. استفاده از نظریات معماران متخصص و متعهد، کلید حل مشکلات گفته شده است. در این نوشته اولا سعی شد تعریفهای غلطی که از معماری میان مردم به ناخواسته به وجود آمده است، برای افزایش وسعت و عمق دید آنها به وسیله آوردن تعریفهای درست و اصولی آن اصلاح شود و سپس با تعریف جایگاه معمار در فرایندهای طراحی نقش او نیز که به تعابیری غلط شناخته میشود، بازترسیم شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.