|

بهشتی: در موزه آنچه «هست»، نمایش داده می‌شود

سعید برآبادی : تحرکاتی برای تبدیل خانه مرحوم آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی به موزه آغاز شده است؛ اما خانه- موزه‌های شخصیت‌های تاریخ معاصر انقلاب اسلامی، سابقه‌ای چهار‌دهه‌ای دارد. سیدمحمد بهشتی، رئیس ایکوم، در این گفت‌وگو به ویژگی‌ها و ظرفیت‌های خانه- موزه چهره‌های سیاسی کشور اشاره کرده است. ‌آیا برای تبدیل خانه آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی به یک موزه به پیش‌شرط‌های ساختاری در کیفیت و معماری خانه نياز است؟ اختصاصا در حوزه خانه‌ها و عمارت‌های تاریخی، این شأن ملی اثر است که می‌تواند آن را نامزد بدل‌شدن به موزه کند. شاهد این روند، خانه چهره‌های سیاسی تاریخ معاصر کشور است که از یک سو در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند و از سوی دیگر برخی از آنها به سمت موزه‌شدن پیش رفته‌اند. در این سال‌ها، شاهد ثبت خانه افرادی مانند شهید بهشتی، آيت‌الله طالقانی و شهید رجایی در فهرست آثار ملی بوده‌ایم و از‌این‌میان، خانه شهید بهشتی و شهید رجایی به‌عنوان نمونه، بدل به موزه شده‌اند. در‌این‌میان خانه مشاهیر و چهره‌های مهم هم هست که هم به ثبت رسیده و هم موزه شده‌اند؛ مثل خانه مرحوم شریعتی. ‌با این تفاسیر، صِرف جایگاه سیاسی شخصیتی مانند آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی برای موزه‌شدن خانه ایشان کافی است؟ از میان ویژگی‌هایی که برای موزه‌شدن این خانه‌ها مطرح است، می‌توان به اهمیت بنا و اشیای داخل خانه و جایگاه شخصیت مد نظر اشاره کرد. خانواده در‌این‌میان وظیفه‌ای سنگین دارد. به هر میزان که در تجهیز موزه همراهی کنند، بازدیدکنندگان بهتر و دقیق‌تر با شخصیت مد نظر آشنا خواهند شد. در چنین شرایطی است که خانه- موزه می‌تواند به‌درستی شهادت دهد که آن شخصیت با چه کیفیتی در چه مکانی زندگی می‌گذرانده و آموزه‌های او برای زیست دیگران، چه پیام‌هایی دارد. نمونه چنین کارکردهایی را می‌توان در خانه امام در جماران دید. این خانه در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و به‌عنوان موزه‌ای صادق بازتاب‌دهنده ویژگی‌های شخصیتی و سیره زندگی امام راحل است. ‌در چنین خانه- موزه‌هایی چه اشیائی نگهداری می‌شوند و چرا؟ در مراحل ایجاد چنین موزه‌هایی، اشیای منقول و غیرمنقول، کارکرد موزه‌ای پیدا می‌کنند؛ چراکه دلالت‌های تاریخی مهمی دارند و به برهه‌هایی از زمان و مکان شهادت می‌دهند. هر چقدر بتوانیم درباره چهره‌هایی مثل آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی که وجهه ملی داشته‌اند، این اشیا و آثار را بیشتر گرد هم آوریم، موزه‌ای موفق‌‌تر و مقبول‌تر خواهیم داشت. ‌به‌تازگی در مصاحبه‌ای عنوان شده موزه‌شدن خانه آیت‌الله هاشمی‌رفسنجاني برای تغییر ذهنیت مردم درباره ثروت ایشان است. آیا اصولا چنین موزه‌هایی می‌توانند چنین کارکردهایی داشته باشند؟ درباره موزه‌شدن منزل آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی، سخنانی گفته شده و به نظر می‌رسد که راه‌اندازی موزه در این مکان، می‌تواند در روزهای آینده به وقوع بپیوندد؛ اما نمی‌توان به‌روشنی مقصود از ایجاد این موزه را بیان و چنین سؤالی را مطرح کرد که آیا رسیدن به این مقصود از طریق چنین ابزاری (ایجاد موزه) امكان دارد یا نه؛ اما واقعیت این است که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های هر موزه‌ای، صداقت آن است. در موزه، همان چیزی که «هست»، به نمایش گذاشته می‌شود. اگر خانواده ایشان در انتقال اشیا به موزه، رعایت اصالت را انجام دهند، موزه در نهایت صدق به بیان آنها خواهد پرداخت. ‌تجربه درباره خانه- موزه‌هایی مانند موزه شریعتی، نشان داده که عموم این فضاهای فرهنگی نمی‌توانند در یک بازه زمانی طولانی، پویایی خود را حفظ کنند و همچنان محل رفت‌وآمد گردشگران و علاقه‌مندان آن شخصیت باشند. چه باید کرد که سرنوشت موزه احتمالی آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی این‌طور نشود؟ برای راه‌اندازی چنین موزه‌هایی، باید سه ویژگی را مدنظر قرار داد؛ آشنایی کامل با شخصیت مد نظر، آشنایی کامل با اصول حفاظت و آشنایی و تخصص کافی در امر موزه‌داری. ما در خانه-موزه‌هایی ناموفق بوده‌ایم که این آشنایی‌ها به صورت جداگانه یا در کنار هم، وجود نداشته‌اند. به‌عنوان مثال بد نیست به قضیه خانه انتظامی اشاره کنیم. به یاد دارید که وقتی موزه استاد انتظامی افتتاح شد، ایشان با دیدن آن به گریه افتاد. این واقعه در اصل نوعی هشدار هم هست؛ چراکه ممکن است گاهی ایجاد یک موزه بدون درنظرگرفتن مهارت‌ها و تخصص‌های لازم و آشنایی با منش و جایگاه شخصیت مد نظر، نتیجه عکس داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.