|

امیر نادری نماد یک دوران سپری‌شده

مهرداد حجتی

علاقه‌مندان به سینما قطعا فیلم «دونده» را به‌یاد دارند؛ فیلمی تأثیر‌گذار و شورانگیز که در زمان اکرانش بسیاری را شگفت‌زده کرد؛ فیلمی برآمده از نبوغ یک فیلم‌ساز شهرستانی مقیم مرکز که کارش را از یک دهه پیش از آن آغاز کرده بود. کارگردانی خلاقانه «امیر نادری» و تدوین هنرمندانه «بهرام بیضایی» چنان ریتمی موسیقایی به فیلم داده بود که از ابتدا تا انتها تماشاگر سحرشده را با خود درگیر می‌کرد. قدرت تخیل حیرت‌انگیز «امیر نادری» اثری را روی پرده آورده بود که تا آن زمان به مخیله هیچ نابغه سینمایی‌ای خطور نکرده بود. فیلم سرشار از تصاویر کارت‌پستالی زیباست. عکاس جوان با بدنی فربه و صورتی سبزه و نمکین خود را به فیلم‌ساز جوانی بیست‌وچندساله می‌رساند که قرار است او هم نخستین گام بلندش را در سینما بردارد. پروژه ساخت فیلم «قیصر» محل تلاقی چند نابغه است؛ «مسعود کیمیایی»، به‌عنوان کارگردان، «بهروز وثوقی»، به‌عنوان بازیگر، «اسفندیار منفردزاده»، به‌عنوان آهنگ‌ساز، «عباس کیارستمی»، به‌عنوان سازنده تیتراژ و «امیر نادری»، به‌عنوان عکاس. از آن میان «عباس کیارستمی» و «امیر نادری» هنرمندانی هستند که قصد می‌کنند از آن پس نامشان در تیتراژ فیلم‌ها با عنوانی جز کارگردان ثبت نشود. هردو از آن پس راهشان را از «مسعود کیمیایی» جدا می‌کنند تا پی سرنوشت خود بروند. «عباس کیارستمی» به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان می‌رود تا نخستین کارگردانی‌اش را با فیلمی کوتاه با عنوان «نان و کوچه» تجربه کند، اما «امیر نادری» از همان ابتدا سودای فیلم بلند در سر دارد. «خداحافظ رفیق» محصول همین بلندپروازی است؛ فیلمی متفاوت که محصول مشارکت و البته حمایت گروهی از دوستان هم‌نسل او است. او که سر پرشوری دارد، سال‌ها بی‌خانمانی و آوارگی را تحمل کرده بود تا به این نقطه برسد. شب‌های دراز نیمکت‌خوابی در پارک و شب‌های بی‌کسی در خیابان! او می‌دانست سرانجام نتیجه خواهد داد و بالاخره می‌تواند استعدادش را به رخ بکشد. او که از کودکی سرپناهی نداشت، چندی در کنار برادر متأهلش در یک اتاق زندگی کرد و چندی بعد آواره نزد این و آن شد. او که عاشق سینما بود، پول توجیبی خود را صرف فیلم‌دیدن می‌کرد. اما تا پیدایش «امیرو» هنوز چندسالی فاصله بود، چون قرار بود یکی از مهم‌ترین آثار تاریخ سینمای ایران را خلق کند؛ نخستین فیلمی که شخصیت اصلی‌اش نه یک قهرمان که یک ضدقهرمان بود. او «تنگنا» را ساخت؛ فیلمی غافلگیر‌کننده و به‌شدت متفاوت با آثار وقت سینمای ایران. او با ساخت این فیلم ثابت کرد، هرچند درس‌خوانده نیست، اما از هر درس‌خوانده‌ای سینما را بهتر می‌فهمد. او به شکلی غریزی سینما را می‌فهمید، روایت و تصویر‌سازی را درک می‌کرد و براساس آنچه تخیل می‌کرد، به تصاویر جان می‌داد و این‌چنین بود که نابغه‌ای ظهور کرد که قرار بود تا یک دهه بعد همچنان با خلق هر اثر ما را شگفت‌زده کند. در همان سال‌هاست که «سازدهنی» را برای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان می‌سازد؛ فیلمی که در آن برای نخستین‌بار شخصیت کودکی خود را با نام «امیرو» بازسازی می‌کند. «امیرو»ی توسری‌خور در «سازدهنی» به‌یک‌باره منقلب می‌شود و به «امیرو»یی انقلابی بدل می‌شود که قرار است در برابر «تحقیرشدگی مدام» قیام کند؛ عصیانی که سال‌ها بعد در زندگی حقیقی او رخ داد و او سرانجام در طغیانی ناگهانی با مهاجرت از وطن همه را غافلگیر کرد! اما «امیرو» شخصیتی نبود که یک‌شبه در او پدید آمده باشد. «امیرو» خود «امیر» بود؛ همان امیری که شب‌ها و روزهای سختی را پشت سر گذاشته بود تا بتواند استعدادش را به دیگران اثبات کند. او سال‌ها تحقیر را تحمل کرده بود تا توانسته بود نخستین فیلمش را بسازد، و حالا که ساخته بود، ادامه آن تحقیرها دیگر تحمل‌کردنی نبود. در چنین شرایطی است که او «تنگسیر» را براساس داستانی از «صادق چوبک» می‌سازد؛ فیلمی سراسر اعتراض به وضع موجود؛ به آنچه پیرامون او را احاطه کرده است. او از معدود هنرمندان خودانگیخته‌ای است که در اوج کشمکش‌های سیاسی دهه 50 در اثرش شعار «ایستادگی» و «مقاومت» سر می‌دهد. او «شیرمحمد» تنگسیری را در برابر ظلم حاکم در جامعه به طغیان وامی‌دارد و از او چهره‌ای انقلابی می‌سازد. روحیه سرکش «امیر نادری» او را در آخرین سال‌های پیش از انقلاب به «مرثیه» رساند؛ فیلمی سراسر سیاه و تلخ که از تحمل دستگاه رسمی وقت خارج بود و دستور به توقیفش دادند. «مرثیه» فیلمی سیاه‌وسفید از طبقه زیرین جامعه‌اي بود که مدت‌ها حکومتش از عبور از «دروازه‌های تمدن بزرگ» خبر می‌داد. در طبقات زیرین آن جامعه فقط فقر بود و تباهی و انسان‌های خاموشی که در تنگدستی خود دست‌وپا می‌زدند و مرگ را انتظار می‌کشیدند! «امیر نادری» اما پس از سال 57 بی‌کار ننشست. او در سال‌های جنگ «جست‌وجو» را ساخت؛ فیلمی که هرگز اکران نشد. بعد‌ها «دونده» را ساخت و پس از آن «آب، باد، خاک» را؛ دو فیلمی که قرار بود به سه‌گانه تبدیل شوند، اما با توقیف دومی، سومین اثر هرگز ساخته نشد. «امیر نادری» عصیانگر به‌یک‌باره برآشفت. از کوره به‌در رفت و به‌ناگاه کشور را ترک کرد. او رفت تا خیل کثیری از مشتاقان آن سینمای ناب در حسرت صداقتی مثال‌زدنی حیران بمانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.