خرید یا ساخت هواپیمای مسافربری
آنهایی که میتوانند، اما نمیخواهند!
رضا مباشر
در میان هیاهوی رسانهای موافقان و مخالفان خرید هواپیماهای مسافربری، فارغ از انتشار مطالب بیپایهواساسی چون «اجاره به شرط تملیک یا مرجوعی و دستدومبودن هواپیماهای خریداریشده»، خرید یک هواپیما بهجای ساخت آن، بهعنوان «تحقیر ملی» تعبیر میشود. آیا بهراستی خرید یک کالای راهبردی با تکنولوژی (یا فناوری) بالا یا اصطلاحا هایتک (High-Tech) از منابع موجود در دنیا، یک تحقیر ملی است؟ در ادامه نگاهی گذرا خواهیم داشت به کشورهایی که توانایی و امکانات ساخت هواپیما را دارند، اما تمایلی به ساخت یک هواپیمای «ملی» ندارند. 1- سوئد این کشور زادگاه نامهای مطرحی در صنایع خودروسازی، هوانوردی و دریانوردی است. کمتر کسی در دنیا با نامهایی همچون ولوو، ساب، کوکوم، اسکانیا و... غریبه است. صنایع هواپیماسازی ساب سوئد که در گذشتههای نهچنداندور هواپیماهای مسافربری 20 و 50 نفره تولید میکرد، مدتهاست که این رویه را کنار گذاشته و هواپیمایی ملی این کشور (SAS) هواپیماهای پیشرفته ATR72، ساخت کنسرسیوم فرانسوی- ایتالیایی را جانشین هواپیمای ملی سوئدیها کرده است. در بخش نظامی نیز، اگرچه سوئدیها جنگنده نسل چهارم SAB JAS 39 |گریپن را تولید میکنند، اما این تولید ملی بهجز نیروی هوایی این کشور، تنها به دو کشور دیگر صادر شده و از لحاظ تجاری موفقیتآمیز نبوده است، اما سوئدیها امروزه بهجای ساخت یک هواپیمای «ملی»، نوآوریهای خود را به سازندگان بزرگ هواپیما مانند بویینگ میفروشند، بهگونهای که سیستمهای اویونیکی استفادهشده در هواپیماهای بویینگ در تأسیسات مشترک بویینگ-ساب، واقع در گوتنبرگ سوئد تولید میشود. 2- فرانسه هواپیمایی ملی کشور زادگاه ایرباس، امسال را با تحویل بویینگهای 787 آمریکایی آغاز کرد! فرانسوی که بهعنوان یکی از نمادهای ملیگرایی در دنیا شناخته میشود، ناوگانی بزرگ از جتهای بویینگ در کشور خود دارد. صنایع ایرباس نیز برای هواپیماهای تولیدی خود از موتورهای آمریکایی و انگلیسی بهره میبرد و این کشور هیچ برنامهای برای ساخت «موتور ملی هواپیما» در دست برنامهریزی و اجرا ندارد. جالب آنکه بالهای ایرباسهای فرانسوی در انگلستان، قطعات اویونیکی در آلمان، شهپرها و فرامین کنترلی سطوح بال در اسپانیا و بسیاری از قطعات دیگر در نقاط مختلف دنیا تولید میشود. 3- انگلستان این کشور زمانی صنایع هواپیماسازی ملی خود را داشت، Bae را بسیاری در ایران با هواپیمای چهارموتوره کوچکی به نام Bae146 میشناسند که آخرین هواپیمای مسافربری تولیدی این کشور بود. صنایع Bae هماکنون قطعات الکترونیکی تولیدی خود را به ایرباس و بویینگ عرضه میکند. 4- ایالات متحده آمریکا کمتر کسی در دنیا هست که نداند بویینگ (که سالهای متمادی بزرگترین تولیدکننده هواپیمای دنیا بود)، در آمریکا متولد شده است. بااینحال حدود نیمی از ناوگان مسافربری آمریکاییها از ایرباس، امبرائر و ATR تشکیل شده است. ایرباس سال گذشته میلادی، کارخانه ساخت نهایی (Assembling) خود را در آمریکا افتتاح کرد تا محصولات خود را ارزانتر به مشتریان آمریکایی برساند. آمریکاییها برای تولید محصولات خود از کشورهای دیگر بهره میبرند تا جایی که تازهترین طرح پیشنهادی جنگنده آموزشی این کشور محصول مشترک بویینگ و ساب سوئد است. این کشور هنوز هم بزرگترین تأمینکننده موتور هواپیما در دنیاست، هرچند که بزرگترین عرضهکننده هواپیما نیست و رقابتی تنگاتنگ با ایرباس دارد. 5- روسیه اتحاد جماهیر شوروی سابق، در طول جنگ جهانی دوم با تکیه بر برنامههایی مانند «شاراَشگا» توانست صنایع هواپیماسازی «ملی» خود را ایجاد کند. سالیان سال پرندههای ساخت توپولف، ایلوشین و آنتونف، سلطانهای بلامنازع آسمان این کشور بودند، اما امروزه ناوگان هواپیمایی ملی این کشور، آئروفلوت، تماما از ایرباس و بویینگ تشکیل شده و این شرکت چندی پیش آخرین نمادهای ملی خود، ایلوشینهای 96 را برای فروش زمینگیر کرد. صنایع هواپیماسازی روسیه مانند سوخو، امروز در تولیدات «ملی» خود از موتورهای آمریکایی، اویونیک اروپایی و قطعات الکترونیکی آسیایشرقی استفاده میکنند و سوخوی سوپرجت محصولی بر همین مبناست. حتی طرح بلندپروازانه و بزرگ بعدی روسها به نام MC21 نیز قرار است از موتورهای آمریکایی جنرالالکتریک استفاده کند، درحالیکه روسها، سالها موتورهای توربوجت و توربوفن ملی خود را تولید کردند. کارشناسان و مهندسان ما هنوز هم موتورهای سولوویف توپولفها را به یاد دارند. حال پرسش اینجاست که چرا تمامی این کشورها باوجود داشتن «هواپیمای ملی»، به «تحقیر» خرید هواپیماهای خارجی روی آوردهاند؟ پاسخ این پرسش بسیار ساده است. در جهان امروز، اولویتهای هر کشور براساس مبادلات اقتصادی، سیاسی و علمی با سایر کشورها و بازیگران بینالمللی شکل میگیرد. اولویت داشتن یک هواپیمای ایمن بر اولویت ساخت و آزمایش یک هواپیمای تازه میچربد و به زبان ساده کسی نمیخواهد چرخ را از ابتدا تولید کند، بلکه هرکس چرخ تولیدی خود را به دیگری میفروشد و در نهایت یک محصول تکاملیافته، یک هواپیمای ایرباس، بویینگ، امبرائر، سوخو یا بمباردیه را تحویل میگیرد. نکته دیگر این است که هیچکدام از این کشورهای پیشرفته، در ازای خرید یک هواپیما، قراردادی برای انتقال تکنولوژی نداشتند، بلکه هر کشور با تکیه بر تواناییهای خود، قطعهای را برای فروش به بازار جهانی ساخت هواپیما عرضه میکند و در رقابت با دیگر عرضهکنندگان، بازی را میبرد و قطعه خود را میفروشد. ساخت یک هواپیما بهعنوان یک علم و فناوری، هزینه بالایی به بودجه عمومی یک کشور وارد میکند؛ بودجهای که میتواند خرج بهسازی دیگر زیرساختها و بهبود شرایط زندگی مردم آن کشور شود. درعینحال داشتن تکنولوژی ساخت در مقیاس پژوهشی میتواند جایگزین تولید در مقیاس صنعتی یک «شکست تجاری ملی» و هدردادن بودجه عمومی کشور شود. برای حافظه تاریخی ما هنوز زود است تا هزینهها و دستاوردهای پروژه ایران 140 را فراموش کنیم؛ پروژهای که قرار بود، فرایند انتقال تکنولوژی ساخت را برای ما هموار کند، اما در عمل و به دلایل مختلف، به پروژه مونتاژ ملی تبدیل شد و البته در نهایت، هم از لحاظ تجاری و هم فناوری شکست خورد. نگارنده، بهعنوان یکی از طرفداران سرسخت داشتن تکنولوژی تولید هواپیما، بر این باور است که بودجه تولید صفر تا صد یک هواپیمای مسافربری، میتواند در بخشهای پژوهشی و دانشگاهی صرف تحقیق درباره نوآوریهایی شود که در آینده میتواند به بازار جهانی هواپیماسازی عرضه شده و «درآمد و افتخار ملی» را نصیب جمهوری اسلامی ایران کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.