چیزهایی که باید درباره هواپیماهای جدید ایران بدانیم
پرندههاي تازهجان در آسمان ايران
محمدحسین جهانپناه. روزنامهنگار حوزه هوانوردی
پنجشنبه گذشته سرانجام اولین هواپیمای خریداریشده ازسوي ایران در مهرآباد به زمین نشست، درحالیکه «فرهاد پرورش»، مدیرعامل شرکت هواپیمایی ایرانایر و «فابریس برژی»، مدیرعامل شرکت ایرباس، همراه آن از فرانسه به ایران پرواز کرده بودند. هواپیمایی که تحویل شد، یک ایرباس 321 بود که اولین فروند از مجموعه صدفروندی بهشمار میرود که ایرانایر قرارداد رسمی خرید آنها را چند هفته پیش و پس از ماهها مذاکره با ایرباس، نهایی کرد. ایرانایر کمی پیش از این قرارداد، قرارداد خرید 80 فروند هواپیمای مسافربری دیگر را با بویینگ نیز نهایی کرده بود و قرارداد خرید 20 فروند هواپیمای توربوپراپ منطقهای از شرکت فرانسوی/ ایتالیایی ATR نیز همین روزها نهایی میشود. بهعلاوه، احتمال توافق برای خرید از دیگر شرکتهای هواپیماسازی در آینده هم دور از ذهن نیست. همانگونه که وزیر راه در مراسم تحویل نخستین هواپیما اشاره کرد، خرید این 200 فروند برای شرکت هواپیمایی هما بخشی از تلاش گسترده دولت برای نوسازی صنعت هواپیمایی بسیار فرسوده کشور و بازپسگیری سهم ما از اقتصاد بزرگ دنیای هوانوردی خاورمیانه به آن اقدام كرده است که این روزها بر پاشنه کشورهای حوزه خلیجفارس میچرخد. طبیعتا با توجه به تعهدات گسترده شرکتهای بزرگ هواپیماسازی، تحویل انبوه این هواپیماها در کوتاهمدت میسر نیست و چندین سال طول میکشد تا همه آنچه «ایرانایر» سفارش داده، تحویل شوند. این جدا از سفارشهای احتمالی است که دیگر شرکتهای هواپیمایی کشور در شرف انعقاد آنها هستند. ایرباس تا پایان امسال، دو هواپیمای دیگر را نیز که از پیش ساخته بود، خارج از نوبت تحویل ایرانایر خواهد داد و از آن پس، تحویل 97 هواپیمای باقیمانده دیگر، طبق برنامه زمانی ازپیشمشخصشده، انجام میشود. تحویل هواپیماهای بویینگ کمی دیرتر از ایرباس و احتمالا از اواخر سال آینده یا اوایل سال بعدتر شروع خواهد شد که باز هم با توجه به صف طولانی انتظار برای رسیدن نوبت تولید سفارشهای ثبتشده به ما، کاملا طبیعی است، اما ایران دقیقا چه هواپیماهایی از این سه شرکت خریداری کرده است؟ خانواده ایرباس 320 تقریبا نیمی از تمام سفارشهای ایرانایر به شرکت ایرباس را انواع مختلف اعضای خانواده ایرباس 320 تشکیل میدهند. ایرباس 320، کوچکترین هواپیمای ساخت ایرباس است که در سری استاندارد خود، به چهار زیرگونه 318، 319، 320 و 321 تقسیم میشود. تنها تفاوت این مدلها نیز در طول بدنه (تعداد صندلی) و برد هواپیماست. این هواپیما، امروزه موفقترین هواپیمای تکراهرو کوتاهبرد تا میانبرد دنیاست و در بازار هواپیماهای مسافربری با بویینگ 737 رقابت میکند. این مدل هواپیما که سومین هواپیمای تولیدی شرکت ایرباس نیز بهشمار میرود، در حقیقت گونه تکراهرو کوچکی از هواپیمای ایرباس 300 شمرده میشود که در اوایل دهه 70 میلادی (1350 شمسی) برای رقابت با محصولات پرطرفدار بویینگ 737 و امدیهای شرکت داگلاس به بازار عرضه شد. این هواپیما دو نسل مختلف دارد؛ نسل اول همان سری اولیه تولیدی است که امروزه نمونه ارتقایافته آن تحت عنوان A320 Enhanced یا A320E تولید میشود. در این نمونههای ارتقایافته، بهبودهای جزئی مثل افزودهشدن شارکلت (سطوح مورب انتهای بال) و افزایش تعداد دستشوییهای داخل کابین نسبت به مدل قدیمیتر مشاهده میشود. این نسل اول را امروزه A320ceo هم میگویند. نسل دوم یا A320Neo گونه جدیدی از خانواده ایرباس 320 است که با موتورهایی جدید و اصلاحات مختلفی در زمینه کابین، آیرودینامیک و الکترونیک پرواز ساخته شده که هم مصرف سوخت کمتری دارد و هم کارایی آن بیشتر است. مدل جدید این هواپیما دو انتخاب موتور جدید دارد که یکی موتورهای LEAP-1A ساخت CFM است و دیگری PW1100G شرکت پرت و ویتنی شمرده میشود. (بد نیست اینجا اشاره کنیم که دستهبندی Neo و Ceo دقیقا به همین موضوع اشاره دارد، Neo به معنی موتورهای انتخابی جدید و Ceo به معنی موتورهای انتخابی کنونی هستند). از نظر بدنه هم نسل جدید 320 باوجود تمام تغییرات، همچنان در 95 درصد قطعات هواپیما با گونههای قدیمی 320 مشترک هستند. ایرباس برای سری Neo، فعلا فقط سه گونه اصلی A319Neo، A320Neo و A321Neo را عرضه کرد. هواپیمایی که پنجشنبه تحویل شد، یک A321E تازهساز از سری Ceo بود که اولین پرواز آزمایشیاش را تازه همین دو، سه ماه پیش انجام داده بود. ایرانایر مجموعا 46 فروند 320 سفارش داده که از این تعداد هشت فروند 321Ceo، شش فروند 320Ceo و مابقی 32 فروند، 320Neo هستند. ورود این هواپیماها در کوتاهمدت، اهمیت قابلتوجهی برای نوسازی ناوگان منطقهای و داخلی ما خواهد داشت. عمده هواپیماهای داخلی و منطقهای ما را این روزها معدود فوکرهای عملیاتی و انبوهی از امدیهای 88.80 فرسوده بههمراه مدلهای قدیمی و پابهسنگذاشته ایرباس 320 و Bae146 تشکیل ميدهند که میانگین عمر آنها بالای 23 سال است. ایرباس 330 ایرباس 330 محبوبترین هواپیمای پهنپیکر این روزهای ایرباس بهشمار میرود که روزگاری برای رقابت با بویینگ 767 و سپس 777 به بازار عرضه شده بود. این هواپیما و برادر ناتنیاش، ایرباس 340، در اصل دومین نسل از هواپیماهای پهنپیکر ایرباس بودند که برای رقابت با محصولات بویینگ به بازار وارد میشدند. ایرباس 340 که این روزها در ایران هم پرواز میکند، در حقیقت نسخه چهارموتوره همین هواپیماست که در اصل برای رقابت با بویینگ 777 بهعنوان هواپیمای مسافربری دوربرد عرضه شده بود بااینحال بازی را به محصول بویینگ باخت و خیلی زود از خط تولید خارج شد. در مقابل 330 در بازار بسیار موفق بود و خیلی زود ضمن پر کردن جای هواپیمای قدیمی ایرباس 300 به پرفروشترین هواپیمای پهنپیکر ایرباس بدل شد. ایرباس دو مدل اصلی از این هواپیما ساخت که یکی مدل A330-200 با برد بیشتر اما طول بدنه کمتر و 253 مسافر (در سه کلاس) بود و میتوانست تا 13هزارو 400 کیلومتر پرواز کند. نمونه بزرگتر، A330-300 به شمار میرفت که بدنهای کشیدهتر اما بردی کمتر داشت. این نمونه 295 مسافر حمل میکرد و برد آن به 10هزارو 500 کیلومتر میرسید. پس از عرضه سری Neo (مدلهایی که با انتخاب موتور جدید عرضه شدند)، از خانواده 320، ایرباس برنامه مشابهی هم برای 330 اجرائی کرد و که دو نمونه A330-800Neo و A330-900Neo به عنوان جایگزین دو نمونه قبلی توسعه پیدا کردند. این دو مدل که البته هنوز هیچ نمونهای از آنها پرواز نکرده است، از موتورهای جدید Trent 7000 شرکت رولز-رویس استفاده میکنند تا 14 درصد مصرف سوخت (به ازای هر صندلی مسافر) کمتری دارند و باوجود عدمتغییر ابعاد بدنه، نسبت به نمونههای قبل صندلیهای بیشتری دارند که دلیل آن اصلاح طرح کابین است. این هواپیما طی سالهای متمادی، یکی از خواستنیترین هواپیماهای مورد علاقه خطوط هوایی ایران بود اما به دلیل تحریمها، هیچ وقت پای آن به ایران نرسید. البته در زمان دولت اصلاحات که توافقی با ایرباس برای خرید هواپیماهای جدید امضا شد، قرار بود تعدادی ایرباس 330 هم خریداری شود که در عمل، به سرانجام نرسید. ایرانایر بهزودی دو فروند 330 اولیه خود را تحویل میگیرد که هر دو از سری 200 این هواپیما هستند و خارج از نوبت، از تولیدات قبلی ایرباس به ایران تحویل میشوند. بجز این دو فروند، ایرانایر سفارش هشت فروند A330-200 دیگر و 28 فروند سری جدید A330-900Neo را نیز در فهرست خود دارد. ایرباس 350 350 جدیدترین هواپیمای ایرباس با طراحی کاملا جدید است که در بازار با دو هواپیمای 777 و 787 بویینگ رقابت میکند. این هواپیما در مقایسه با 330، برای بازار هواپیماهای پهن پیکر دوربرد عرضه شده و نسبت مصرف سوخت به صندلی بسیار مقرون به صرفهای دارد. ایرباس طرح 350 را پس از شکست برنامه 340 خود و زمانی توسعه داد که بویینگ روی 787 یا همان دریملاینر کار میکرد. هواپیمای جدید که خیلی دیرتر از 787 پرواز کرد، سرانجام با نام رسمی A350 XWB (XWB مخفف Xtra-Wide-Body) رونمایی شد. A350 همانند 787، عمدتا از فیبرهای کربن تقویتشده با پلاستیک ساخته شده و بیشتر اجزای فلزی آن را هم برای بیشینه کاهش وزن، از تیتانیوم و ترکیب آلومینیوم و لیتیوم ساختهاند. ایرباس مدعی است در طراحی A350 و به کار بردن مواد مرکب، بهتر از بویینگ عمل کرده، هرچند میزان مواد مرکب بهکاررفته در هواپیما تنها سه درصد بیشتر از 787 است. این هواپیما حدود 25 درصد کمتر از نسل کنونی هواپیماهای مسافربری مشابه سوخت میسوزاند و آلودگی صوتی و محیطی کمتری هم دارد. ایرباس 350، در مقایسه با 787 کمتر به سیستمهای دیجیتالی متکی است، این یعنی برخلاف 787 تکیه کمتری بر باتریهای لیتیومی دارد که زمانی برای 787 دردسرساز شده بود. این هواپیما در سه گونه 800، 900 و هزار عرضه شده است که تفاوت عمده این مدلها، طبیعتا در برد پروازی و طول بدنه (تعداد صندلی) آنهاست. نمونه A350-800 این هواپیما تولید نشده و نمونه A350-900 دوربردترین مدل با 15 هزار کیلومتر برد پروازی به شمار میرود. با ورود این هواپیماها، ایرانایر پس از مدتها توانایی برقراری مؤثر مسیرهای پروازی دور با توقف کمتر را پیدا خواهد کرد. تا پیش از این، تنها هواپیماهای دوربرد کشور پس از 747های باقی مانده، ایرباس 340 به شمار میرفت که معدودی از آنها چند سالی است به ناوگان شرکتهای مختلف وارد شده و به خدمت مشغول هستند. بویینگ 737 کوچکترین عضو خانواده بویینگ و پرفروشترین هواپیمای مسافربری تاریخ که زمانی در بازار هواپیماهای کوتاهبرد تا میانبرد باریکپیکر، بیرقیب بود. بویینگ 737 که زمانی ایرانایر هم جزء مشتریان نمونههای اولیه آن بود، اولین بار چهار دهه پیش پرواز کرد. بویینگ این هواپیما را برای بازار هواپیماهای کوتاهبرد طراحی کرد. برای کاهش هزینههای طراحی هم تا 60 درصد از سازه بدنه و سیستمها با بویینگ 727 مشترک بود. 737 در آن سالها، خیلی زود به هواپیمایی محبوب برای مسیرهای کوتاه داخلی در کشورهای مختلف بدل شد و بویینگ توسعه نمونههای جدید آن را بیوقفه ادامه داد. این هواپیما که مدتها، اصلیترین بازیگر بازار هواپیماهای 100 تا 200 نفره بود، تا به امروز در 9 گونه مختلف تولیدشده که این مدلها را بهصورت عمومی در چهار نسل دستهبندی میکنند. نسل اول یا سری اورجینال (100 و 200) همان اوایل تولید شد و ایرانایر هم جزء مشتریان آن بود. نسل دوم یا سری کلاسیک (سری 300/400/500) با موتورهای جدید CFM56 و تغییر جای موتورها به بازار آمد. نسل سوم یا سری NG که با اصلاحاتی گسترده در دهه 90 میلادی تولید شدند و سریهای 600 تا 900 هواپیما خوانده میشوند. این سری همزمان با عرضه 320 وارد بازار شد و رقیب اصلی این هواپیما به شمار میرفت. سرانجام نسل چهارم یا نسل جدید که تحت عنوان سری MAX با موتورها و اصلاحاتی جدید برگرفته از بویینگ 787 توسعه داده شده و هنوز در حال گذراندن آزمایشهای پروازی است و تحویل مشتری نشده است. پس از بازنشسته شدن آخرین بویینگهای 737 ایرانایر تا همین چند سال پیش، بهجز 737 قدیمی دولت، تقریبا هیچ 737 ملکی جدیدی در ایران پرواز نمیکرد و حالا قرار است این وضعیت تغییر کند. ایرانایر بیش از نیمی از سفارشهای خود به بویینگ را به 737 سری مکس اختصاص داده که زودتر از چند سال آینده تحویل نمیشوند، ولی زمانی که تحویل شوند، مکمل 320های خریداریشده این شرکت خواهند بود که کمی زودتر به ایران میرسند. بویینگ 777 777 اصلیترین هواپیمای پهنپیکر بویینگ شمرده میشود که حتی جای هواپیماهای بزرگتر 747 را در بازار پرفروشترین هواپیماهای پهنپیکر دوربرد بویینگ پر کرد. این هواپیمای دوربرد از بسیاری جهات، محبوبترین هواپیمای مسافربری پهنپیکر بازار شمرده میشود. این هواپیمای دوموتوره، رقیب ایرباس چهار موتوره 340 بود که در بازار رقابت، رقیب خود را شکست داد و به انتخاب شماره یک مسیرهای بلند بدل شد. این مدل، اولین سری جدید هواپیماهای شرکت بویینگ به شمار میرفت که از سیستم هدایت مدرن پرواز با سیم استفاده میکرد، مصرف سوخت بسیار مناسبی داشت و هزینه تعمیر و نگهداری آن پایین بود. دوموتورهبودن هواپیما هم دردسر نگهداری موتورها را کاهش میداد. 777 در دو گونه و چهار مدل اصلی ساخته شد که گونه کوچکتر یا اختصارا 200 حدودا 300 نفره و گونه بزرگتر یا 300 حدودا 370 تا 400 نفره است. هر دو این مدلها، صاحب زیرگونههایی تحت عنوان ER (مخفف برد افزوده) و LR (دوربرد) -فقط در گونه 200- هستند، خصوصا گونه ER که در فهرست خرید ایران نیز وجود دارد، ازجمله پرطرفدارترین این مدلهاست. بویینگ از چند سال پیش کار روی نسل بعدی این هواپیما موسوم به 777X را هم شروع کرده که تا سه سال آینده اولین نمونه آن، پرواز خواهد کرد. سری X سه مدل 8-777، 9-777 و 10-777 خواهد داشت که دو مدل 8 و 9، جای گونههای قدیمی 200 و 300 را میگیرند و مدل 10 سری پیشنهادی با بدنهای کشیدهتر، ظرفیت حمل مسافر و برد بیشتری دارد. تفاوت عمده سری X با مدلهای قدیمی 777، استفاده از بسیاری از تکنولوژیهایی است که در ساخت بویینگ 787 (مدرنترین هواپیمای بویینگ و پیشرفتهترین هواپیمای مسافربری این روزهای دنیا)، استفاده شدهاند. 777 با وجود تقاضای بالا، هیچوقت برای هیچ شرکت ایرانی تاکنون پرواز نکرده در مقابل پای نمونههای دست چندم ایرباس 340 (رقیب بدشانس 777) به ایران باز شد که صدالبته هواپیمای بدی نبود اما از بسیاری جهات بهرهوری 777 را ندارد. درحالحاضر سفارش کنونی ایرانایر شامل 15 فروند 777-300ER و 15 فروند 777-9 است. ATR72 ATR72 محصول کنسرسیوم ایتالیایی/فرانسوی ATR است. شرکتی که 50 درصد سهام آن در اختیار گروه ایرباس و 50 درصد دیگر سهام آن به گروه صنعتی لئوناردو-فینمکانیکای ایتالیا تعلق دارد. این شرکت کار خود را با ساخت هواپیماهای کوچک ATR42 شروع کرد و سپس نمونه بزرگتری از همین هواپیما را تحت عنوان ATR72 روانه بازار کرد. ATR72 این روزها از جمله پرفروشترین هواپیماهای توربوپراپ دنیاست. ATR72 در دنیای هوایی ایران، هواپیمای کاملا جدیدی نیست چون همین حالا هم هواپیمایی آسمان چند فروندی ATR72 در ناوگان خود دارد که مسیرهای داخلی را برای این شرکت پوشش میدهند. بااینحال ایرانایر با خرید ATR72 در حقیقت در حال ورود به بازار مسیرهای کوتاه تازهای است که قبلا در فهرست پروازهای این شرکت یا نبودند یا با هواپیماهای بزرگتر و غیراقتصادیتر انجام میشدند. اولین نمونههای این هواپیماها بهزودی به این شرکت تحویل داده خواهند شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.