راهکارهای پیشنهادی در زمینه آمادگی در برابر زلزلهها
دربرابر خطر هميشه آماده باشيم
یاسمین ایزدخواه. دانشیار و عضو هیئتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
«علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد»، ضربالمثلی است که بهخوبی درباره زلزله مصداق مییابد. میدانیم در کشوری زندگی میکنیم زلزلهخیز؛ جلوی وقوع زلزله را که نمیتوان گرفت، پس چه باید کرد تا از آسیبهای پس از وقوع آن در امان ماند؟ واضح است که با این اوصاف تنها راهی که پیشروست، تدبیر، آگاهی و آمادگی پیش از وقوع زلزله است. تجربه زلزله پنجم دیماه 82 بم نشان میدهد که آگاهی و آمادگی مردم آسیبدیده بم درباره خطر زلزله و روشهای رویارویی با عواقب ناشی از آن را میتوان به سه گروه تقسیم کرد: 1 آگاهی عمومی از خطر زلزله و روشهای کاهش خطر: بهدلیل بکرماندن ارگ تاریخی بم در سالیان زیاد و عدم آگاهی کافی مردم درخصوص لرزهخیزی منطقه، تعداد کمی از مردم و مقامات شهر بم باور داشتند که زلزله به این مخربی میتواند در منطقه روی دهد. 2 آموزش روشهای خودامدادی و دگرامدادی: اولین گروههایی که عملیات نجات و امداد را در زلزله بم آغاز کردند، از افراد محلی بودند که شامل خانوادهها و همسایگانی بودند که از قبل آموزش لازم در این زمینه ندیده بودند و بنابراین کمکهای آنان غالبا به واردآمدن آسیب به زخمیهای زیر آوارمانده، منجر شد. البته بیشترین مشکلی که در این میان دیده میشد، مربوط به خودامدادانی بود که آگاهی کافی درباره کمکهای اولیه نداشتند. این مشکلات بیشتر به دلیل ناآگاهی مردم درخصوص عملیات امداد و کمکرسانی اتفاق افتاد. 3 آگاهی درخصوص شرکت در فعالیتهای پس از زلزله: متأسفانه یکی از مواردی که پس از زلزله رخ میدهد، حضورنداشتن مردم محلی آگاه در منطقه است، خصوصا افرادی که با عملیات پاسخگویی یا اسکان آشنایی دارند. این امر در منطقه بم مشاهده شده، زیرا هیچگونه برنامه از قبل پیشبینیشده برای افزایش آگاهی مردم محل و اختصاص وظایف به آنها در راستای تسریع بهبودی وجود نداشت. اگرچه قبل از وقوع زلزله بم، برخی دورههای تخصصی برای گسترش کیفیت ساخت از سوی مراکز مختلف اجرائی، مؤسسات کاهش خطر، دانشگاهها و نهادهای علمی مرتبط تشکیل شده بود، ولی اثربخشی اینگونه دورهها در بم به دلایلی محدود بود که عبارتاند از: کمبود دورههای تخصصی برای افراد مرتبط با بخش ساختوساز بهدلیل محدودیت مراکز آموزشی، تشکیل تنها چند دوره تخصصی در شهرستان بم، تمایلنداشتن اکثر مهندسان و کارگران بخش ساختمان برای شرکت در این دورهها و نبود برنامههای استاندارد و مداوم برای آموزش تخصصی. به جز برگزاری دورههای تخصصی در زمینه ساختوساز، آموزشهای دیگری درخصوص پاسخگویی اضطراری و مدیریت بحران قبلا در بم به وسیله سازمانهای دولتی و غیردولتی برگزار شده بود. متأسفانه اثربخشی این دورهها نیز محدود بوده و بیشتر کارکنان مدیریت بحران آگاهی کافی درباره وظایف خود هنگام بروز بحران نداشتند. حال باید پرسید که آیا اکنون پس از سپریشدن 13 سال از زلزله بم و جایگزینی تدریجی نسل نوجوان به نسل آسیبدیده قبلی آن روز، توجه کافی به امر آگاهی و آمادگی برای رویارویی با زلزله میشود؟ آیا هنوز در مدارس بم به دانشآموزان پیامهای ایمنی داده میشود؟ و سؤالهای دیگری که همچنان باقی و نیازمند پاسخی مناسب هستند. در این راستا، راهکارهای پیشنهادی از قبیل افزایش آگاهی عمومی و گسترش آموزشهای تخصصی را میتوان ارائه کرد: افزایش آگاهی عمومی آمادهکردن برنامهای جامع که دربرگیرنده فعالیتهای موردنیاز برای گسترش آگاهی عمومی در میان اقشار مختلف جامعه از افراد عادی تا گروههای ذینفع باشد. این برنامه باید بهگونهای توسعه یابد تا به سؤالات اصلی مانند به چه کسی، چگونه و چه چیز باید آموزش داده شود و اینکه مطالب موردنیاز برای انتقال به مخاطب شامل چه مواردی است، پاسخ دهد. همچنین باید به گروههای هدف و کانالهای آموزشی مرتبط نیز اشاره شود. فعالیتهای موردنیاز برای گسترش آمادگی به زمانهای بهخصوص محدود نشود. اگرچه، در بسیاری از کشورهای درحالتوسعه، این فعالیتها برنامهریزی شدهاند تا در زمانهای بهخصوصی به کار گرفته شوند که کمترین اثربخشی را دارند. در حقیقت، تداوم اجرای این برنامههای آموزشی از مهمترین معیارهایی است که میتواند بر این اثربخشی صحه بگذارد. هماهنگکردن فعالیتهای مؤسسات مختلف در زمینه آموزش عمومی و انتشار اطلاعات و برجستهکردن نقش رسانهها و مراکز و انجمنهای محلی از قبیل مساجد و مدارس. با توجه به تفاوتهای موجود میان گروههای هدف، مطالب ارائهشده باید به نحوی قابل درک برای آنها بازگو شود. علاوه بر این، باید از کانالهای مناسبی برای فراهمکردن این مطالب مانند مستند، عکسها، فیلمهای کوتاه و بلند، انیمیشن و غیره انتخاب شود و رسانهها برای فراهمکردن این موضوعات از میان رادیو و تلویزیون، روزنامهها، پوسترها، بروشورها و اینترنت انتخاب شوند. سازگاربودن روشهای متنوع و مناسب آموزشی و ایجاد و گسترش فرهنگ ایمنی در زلزله با شرایط فرهنگی و اجتماعی-اقتصادی و بهطور کل فرهنگ بومی منطقه برای دربرگرفتن تعداد بیشتری از افراد در معرض خطر. گسترش تمرینها و مانورهای زلزله به صورت مداوم و با محتوای مناسب برای گروههای مختلف جامعه در راستای افزایش آمادگی برای رویارویی با عواقب ناشی از سوانح. دادن آموزشهای موردنیاز به جوامع محلی در خصوص راههای پناهگیری یا پاسخگویی اضطراری و موضوعات مربوط به کاهش خطر. گسترش آموزشهای تخصصی افزایش مهارتهای کارگران در ساخت، تأثیر بسیار مهمی در کاهش خطر سانحه دارد. بنابراین، باید دورههای تخصصی کوتاهمدت برای کارگران محلی در مناطق شهری و روستایی برگزار شود. کنترلکردن این کارگران به وسیله دولت یا مقامات محلی در راستای تشویق آنها برای شرکت در دورههای آموزشی- تخصصی برای ارتقای مهارتهایشان در ساخت برگزاری دورههای مدیریت بحران برای کارکنان بهطور مرتب میتواند باعث افزایش تواناییهای آنان برای استفاده از دانش پیشرفته و بهکارگیری فناوریهای نو شود. پررنگترکردن نقش رسانهها در گسترش فرهنگ ساختوساز صحیح نیز میتواند اثرگذار باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.