چالش اخلاقی مهندسی پایدار در روزگار ما
برنامهریزی دوراندیشانه برای فردای امنتر
فریبرز محمدیتهرانی.دانشیار دانشگاه ایالتی کالیفرنیا، فرزنو
پایدارسازی ساختمانهای کوچک روستایی و شهری یکی از چالشهای اخلاقی کارشناسان و مهندسان (اندازهگران) پروژههای عمرانی در زمانه ماست. شمار جانباختگان زمینلرزههای بزرگ جهان که در سده بیستم میلادی به مرز سهمیلیون رسیده بود، تنها در یک دهه نخست سده کنونی از مرز یکمیلیون و صدهزار نفر گذشت. تخریب کامل ساختمانهای کوچک روستایی، چنانکه در زمینلرزههای بم، رودبار، منجیل، طبس و بویینزهرا روی داد، بیشترین نقش را در این تلفات داشتهاند و همچنان مایه هراس مردمی هستند که سرپناهی جز ساختمانهای ناپایدار ندارند. ریشه اخلاقی چالش مهندسان در همین نگرش انسانی به جان مردم نهفته است که آنها را به قراردادی اجتماعی برای پاسداشت جان و ایمنی مردم فرامیخواند. این قرارداد، مهندس روزگار ما را وامیدارد تا در یک برنامهریزی دوراندیشانه به اثر زمینلرزه بر کیفیت زندگی نسلهای آیندهای بپردازد که تاوان ازدسترفتن سرمایههای انسانی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی زمینلرزه را تا سالها و گاه دههها خواهند پرداخت. ازهمینرو مهندس امروز نیازمند همکاری تنگاتنگ با مردم در برنامهریزی و مدیریت زمینلرزه است. بیسبب نیست اگر در سالهای اخیر نیاز به آموزشهای عمومی در زمینه مدیریت اجتماعی در رشتههای مهندسی برجستهتر شده است. تجربههای اجتماعی به مهندس میآموزند که سازماندهی مردمی و آموزش همگانی مؤثرتر از سازمانهای رسمی و بخشنامههای فرمایشیاند. بنابراین راهکارهای بلندمدت و پایدار، چه در بستر فنی و چه در فضای فرهنگی، نیازمند مشارکت و پذیرش همگانیاند. این مشارکت میتواند در حرفهایترین قضاوتهای یک مهندس، مانند انتخاب مصالح ساختمانی، اثر بگذارد. برای نمونه، کاربرد مصالح محلی همیشه نقش مؤثری در فراگیرشدن یک راهکار فنی دارد. مصالح غیربومی فقط هنگامی پذیرفته میشوند که ویژگی دیگری آنها را برجسته کند؛ مانند مصالحی که با انرژی یا هزینه اندک به دست میآیند یا نقش مؤثری در کاهش هزینهها و مصرف انرژی آینده دارند. در همین راستا، آموزش همگانی میتواند کمک فراوانی به فراگیرشدن مصالحی کند که ویژگیهای آنها برای همگان بارز نیست؛ مانند مصالح بازیافتی که نقش مهمی در کاهش آلودگیهای زیستمحیطی دارند یا مصالحی که با نیاز کمتری به مصرف آب و انرژی به دست میآیند، ولی ویژگیهای آنها برای همگان آشکار نیست. چنین نگرش فراگیری به مهندسی زمینلرزه به گسترش راهکارهایی میانجامد که به حفظ منابع طبیعی و کاهش آلودگی آب و زمین و هوا کمک میکنند. بنابراین مهندسی آینده، گریزی جز شناخت منابع طبیعی و ریشههای آلودگیهای محیطی (که بیشتر مورد توجه دانشمندان زمینشناس و محیط زیست هستند)، ندارد. دو نمونه برجسته را میتوان در این زمینه نام برد؛ نمونه نخست: شناسایی گسلهای فعال، یکی از دستاوردهای دانش زمینشناسی در چندین دهه گذشته بوده است که میتوانست مورد توجه برنامهریزان و مهندسان قرار گیرد تا از خطر زمینلرزه در بسیاری از شهرها بکاهد. جایابی نامناسب در برنامههای عمرانی و گسترش سکونت در حریم گسلها، نقش بزرگی در افزایش شمار جانباختگان زمینلرزهها و سونامیهای اخیر داشته است. باید خاطرنشان کرد که باعث شگفتی نیست اگر روستایی تاریخی در حریم گسلی فعال بنا شده باشد که خود عامل کوهزایی و جاریشدن آب به کشتزارهای پاییندست روستا بوده باشد، ولی گسترش ساختمانسازی در یک کلانشهر بهسوی حریم گسل فعال برای بهدستآوردن سود آنی بیشتر، پذیرفتنی نیست. نمونه دوم: تجربه زمینلرزههای سالهای اخیر در کرمان، خراسان و گیلان نشان داده است که جایگزینی مصالح سنتی خشت و گل با مصالح نوینی چون فولاد و بتن، بدون آموزش فناوری مناسب (بخوانید: بدون مدیریت اجتماعی مناسب) نتیجهای جز خرابی بیشتر نداشته است. بهجز اين، این جایگزینی زیان بیشتری نیز به منابع طبیعی و محیط زیست وارد کرده است. بهکارگیری نادرست مصالح، چه برگرفته از چوب درختان جنگلی باشد و چه کاویده از معادن سنگ و شن و ماسه، نشان از گسیختگی میان کار مهندسی و کار اجتماعی دارد. این دو نمونه همچنین نشان میدهند که یک راهکار برازنده برای پایدارسازی ساختمانها باید از برنامهریزی پیش از ساخت آغاز شود و تا پایان عمر مفید ساختمان و حتی تا بازیافت مصالح آن پس از تخریب گسترش یابد. چنین راهکاری میتواند از توانمندیهای محیطی، اجتماعی و فنی بهره بگیرد و ایمنی ساختمان را برابر خطرهای پیشبینیشده فراهم کند. پایایی یک ساختمان همچنین به توان تغییرپذیری آن بر اساس نیازهای آینده بستگی دارد. بنابراین یک راهکار پایا باید بتواند عملکرد مناسب ساختمان را برابر خطرها و برای تغییرات پیشبینینشده نیز فراهم کند. تنها چنین راهکاری است که میتواند نیازهای محیطی، اجتماعی، فنی و اقتصادی را در یک برخورد فراگیر برآورده کند. فناوری امروز در زمینه طرح و اجرای ساختمانها و روسازههای بنیادین، امکان رسیدن به چنین راهکارهایی را با تکیه بر دانش نوین لرزهشناسی، مهندسی سازه و خاک و توانمندیهای شگفت رایانهای فراهم کرده است، اما حاکمیت سرمایه بر کارهای عمرانی، پژوهش در هر زمینهای را برنمیتابد. سمتوسوی سرمایهگذاری در عرصههای خصوصی و عمومی باعث شده است که پژوهش روی سازههای مدرن شهری بازدهی اقتصادی بیشتری از پژوهش برای یافتن راهکارهای بومی پایدار در روستاها داشته باشد. در نتیجه پژوهشگران (حتی در دانشگاهها و پژوهشکدههای تودهای) بهجای برآوردن قرارداد اجتماعی خود، باید برای جذب سود سرمایه بیشتر تلاش کنند؛ سرمایهای که آنها را باز در همان چرخه سرمایهمحور بیشتر فرو میبرد. ازهمینروست که مهندس امروز برای خدمترسانی به ساکنان بیشمار (ولی بیسرمایه) ساختمانهای کوچک با یک چالش اخلاقی روبهروست. کاری است دشوار، اما شدنی و آموختنی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.