گزارشی از شانزدهمین کنفرانس جهانی مهندسی زلزله در سانتياگو
کسب موقعیت برتر در مدیریت علمی با ديپلماسي علمي
مهدی زارع. استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله ، عضو وابسته فرهنگستان علوم
شانزدهمین کنفرانس جهانی مهندسی زلزله روز دوشنبه، 20 دی 95 در سانتیاگو، پایتخت شیلی، در مرکز همایشهای «کاساپیدرا» با حضور حدود سههزار شرکتکننده آغاز به کار کرد و عصر جمعه، 24 دی پس از ارائه بیش از هزارو 500 مقاله به پایان رسید. شیلی محل رخداد زلزلههای مهمی در دنیاست. این کشور به صورت نواری به طول بیش از هزار کیلومتر در ساحل غربی آمریکایجنوبی و در مرز برخورد ساختاری ورقه اقیانوس آرام و ورقه نازکا، قرار دارد. بزرگترین زلزله ثبتشده تاریخ در 22 مي 1960 در والدیویای شیلی با بزرگای 9.5 به ثبت رسیده است. کنفرانس جهانی مهندسی زلزله در سالی که گذشت، عملا 60 ساله شد، چراکه اولین کنفرانس جهانی مهندسی زلزله در ژوئن 1956 در برکلی کالیفرنیا با ارائه 50 مقاله و حدود 150 شرکتکننده آغاز به کار کرد و در این شش دهه، هر چهار سال یکبار در یکی از کشورهای لرزهخیز و البته پیشرو در زمینه علم مهندسی زلزله برگزار شده است. در ژوئن 1969، چهارمین کنفرانس مهندسی زلزله برای اولینبار در همین شهر سانتیاگوی شیلی برگزار شد و این مرتبه دوم بود که این شهر میزبان چنین کنفرانس مهمی شد. دانشمندان ایرانی از دومین کنفرانس جهانی مهندسی زلزله در توکیو ژاپن (با حضور استاد مهندس «علیاکبر معینفر») در این کنفرانسها حاضر بودهاند. البته در حدود 25 سال اخیر این حضور بهتدریج پررنگتر شده، بهنحویکه تعداد مقالات ارائهشده از ایران در دوره قبلی (که در سال 1391 در لیسبون پرتغال برگزار شد)، عملا در رده سومین کشور ارائهدهنده مقالات قرار گرفت. از نظر حضور نیز در دوره قبل بیش از صد نفر از محققان ایرانی در آن کنفرانس حاضر بودند. در این دوره با توجه به فاصله زمانی پروازی حدود 21 ساعته تا ایران (و طبعا هزینههای بالای چنین سفری)، عملا 10 نفر از دانشمندان ساکن ایران و البته حدود 40 پژوهشگر ایرانی یا ایرانیتبار مقیم دیگر کشورهای دنیا در کنفرانس حاضر بودند. نکته جالب، حضور دو سفیر حاضر در سانتیاگو در مراسم رسمی افتتاحیه شانزدهمين کنفرانس بود: یکی سفیر ایتالیا و دیگری سفیر ایران، جناب آقای «ابوالفضل خزایی» که در مراسم افتتاحیه با ذکر نام، حضورشان را گرامی داشتند. تم اصلی کنفرانس در این دوره «تابآوری» بود. تابآوری را معمولا اینگونه تعریف میکنند: قابلیت یک جامعه یا سیستم برای پشتسرگذاشتن سانحه زلزله یا بازگشت بدونخسارت به شرایط معمول یا پذيرش خسارتهای قابلتحمل كه با بازسازی بهتر و همهجانبه، شرایط به وضع عادی برگردد. سخنرانی اول و افتتاحیه نیز به استاد دکتر «استفان مهین»، استاد مهندسی زلزله دانشگاه برکلی کالیفرنیا، اختصاص یافته بود و ایشان بر اهمیت تابآوری همهجانبه و در همه بخشهای جامعه و آمادگی زیرساختها برای رخداد هر زلزله مهم بعدی تأکید کرد. نگارنده در روز اول، یک سخنرانی و روز دوم نیز سخنرانی دیگری را با محور آخرین دستاوردهای خود و تیم پژوهشیمان درباره تابآوری شهر تهران در کنفرانس ارائه دادم. نکته قابلملاحظه برای نگارنده (که برای اولینبار به این دورترین پایتخت در آمریکایجنوبی سفر کرده بودم)، پیشرفتهبودن (یا شدن) زیرساختهای این کشور درحالتوسعه، از نظر بهرهگیری از جنبههای مختلف زندگی مدرن بود. شیلی در پایان سال 2016 با حدود 16 میلیون نفر جمعیت، تولید ناخالص داخلی حدود 400 میلیارد دلار (در حدود تولید ناخالص داخلی ایران، با 80 میلیون جمعیت در سال 2016) دارد. پایتخت این کشور حدود پنجمیلیون و 200 هزار نفر جمعیت دارد؛ یعنی حدود کمتر از یکسوم جمعیت کشور در پایتخت زندگی میکنند. این کشور در 11 سپتامبر 1973 (20 شهریور 1352) کودتای نظامیان (با حمایت سازمان سیا و آمریکا به ریاستجمهوری ریچارد نیکسون) و بهقتلرساندن رئیسجمهور قانونی شیلی (دکتر سالوادور آلنده)، دوران تاریکی از حکومت بسته نظامی و فاسد را پشتسر گذاشت، ولی بهویژه در دو دهه اخیر با کنارزدن نظامیان وابسته، بهتدریج به موفقترین کشور آمریکایجنوبی از نظر توسعه تبدیل شده است. مجسمه زندهیاد دکتر «آلنده» در کنار کاخ ریاستجمهوری لاموندا (La Moneda) (همانجا که در روز کودتا به قتل رسید)، نصب شده و نگارنده از آن بازدید کرد. زیر محوطه حیاط کاخ ریاستجمهوری هم به مرکز فرهنگی بزرگ سانتیاگو تبدیل شده است. شیلی از حدود سال 1990 بهبعد، از نظر شاخص توسعه انسانی و همچنین موفقیت در رعایت توسعه تابآوری در برابر زلزله، به نمادی در میان کشورهای درحالتوسعه تبدیل شده است. نشان چنین موفقیتی آن است که در زلزلههای مهمی که از سال 2010 بهبعد در شیلی رخ دادهاند و بزرگای آنها بیش از 7.5 بوده است، خسارتها در این کشور بیشتر از نوع خسارتهای اقتصادی (با تلفات انسانی محدود) بوده است. زلزله 27 فوریه 2010 کنسپسیون شیلی با بزرگای 8.8 با حدود 30 میلیارد دلار خسارت، فقط 525 کشته و 25 مفقود در سونامی برجای گذاشت. این نوع آسیب، چیزی شبیه به حالتی است که در کشورهای توسعهیافته مانند ژاپن، آمریکا و نیوزیلند رخ میدهد و نه مانند زلزلههای کشورهای فقیر هائیتی (2010) یا نپال (2015) که در زلزلههای مهم، بیشتر آسیبشان انسانی است، البته آنها آسیبهای نابودکننده اقتصادی و زیرساختی را نیز تحمل میکنند و نه حتی مانند کشورهای درحالتوسعه مانند ایران و ترکیه که هنوز در رخدادهایی مانند زلزله 1999 ایزمیت یا 2003 بم، تلفات انسانی سنگین بههمراه آسیب شدید به زیرساختهایشان وارد میشود. نگارنده بازدیدی نیز از بندر والپارائیزو در 115 کیلومتری سانتیاگو در روز چهارشنبه 22 دی داشتم و در آنجا علاوه بر برخی خرابههای باقیمانده از زلزلههای 2010 تا 2016 (از جمله برخی آثار زلزله در یک کلیسای متروکه)، از امکانات هشدار و تخلیه ساحل در هنگام سونامی در ساحل اقیانوس آرام بازدید کردم. کنفرانس جهانی مهندسی زلزله بعدی در سال 2020 (1399 شمسی) در شهر سندای ژاپن برگزار خواهد شد. شهر توکیوی ژاپن دبیرخانه دائمی انجمن بینالمللی مهندسی زلزله است و نایبرئیس این انجمن، همیشه یک دانشمند ژاپنی است. این موضوع به دلیل آن است که دولت ژاپن تمام هزینههای دبیرخانه این انجمن را به طور دائمی تقبل کرده است. در انتخابات این دوره هیئتمدیره انجمن بینالمللی مهندسی زلزله، رئیس انجمن نیز یک دانشمند ژاپنی برگزیده شد. برای انتخابشدن بهعنوان میزبان بعدی کنفرانس جهانی، هیئت ژاپنی تبلیغات مفصلی از روز اول برگزاري کنفرانس برای جلب نظر هیئتها و نمایندگان رسمی کشورهای مختلف (در رقابت با کشورهای مکزیک و اندونزی) انجام دادند و سفیر ژاپن در سانتیاگو نیز شب قبل از انتخابشدن شهر میزبان بعدی کنفرانس جهانی، هیئتمدیره انجمن را به میهمانی در سفارت ژاپن دعوت کرد. اینها همه نشان از تلاش و سرمایهگذاری سنگین و جدی یک کشور در راه دیپلماسی علمی و اهمیتی است که برای کسب موقعیت برتر در مدیریت علمی در دنیا قائلند. نگارنده بر آن باور است که با توجه به قابلیتهای مهم و کیفیت بالای علمی ما و توانمندیهای بالا در زمینههاي زیرساختی، وقت آن است که برای یکی از دورههای بعدی، کشور ما میزبان یکی از کنفرانسهای جهانی مهندسی زلزله باشد و البته این مهم با حضور و ارتباط قوی علمی بینالمللی و سرمایهگذاری در زمینه دیپلماسی علمی از سوی دانشمندان و مدیران علمی کشور ما قابل انجام خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.