«داعش» تهدیدی براي امنیت انسانی
مهدخت ذاکری. تحلیلگر مسائل خاورمیانه
در سه سالی که از اعلام خلافت خودخوانده «داعش» میگذرد، اندیشمندان و تحلیلگران بسیاری به بررسی چرایی ظهور این کنشگر، تبعات امنیتی سرزمینی، منافع ملی و نیز تهدیدات منطقهای و فرامنطقهای آن پرداختهاند، اما آنچه کمتر به آن پرداخته شده، تهدیدی است که داعش علیه امنیت انسانی نهتنها کشورهای عراق و سوریه، بلکه بخشهای بزرگی از منطقه خاورمیانه، ایجاد کرده است. براساس طبقهبندی برنامه توسعه و عمران سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۴، امنیت اقتصادی، امنیت غذایی، امنیت سلامت، امنیت زیستمحیطی، امنیت فردی، امنیت سیاسی و امنیت جمعی از جمله مصادیق امنیت انسانی بهشمار میآیند. بنابر این فرمولبندی، اگر هر یک از این پارامترها تأمین نشده یا در معرض خطر باشد، با ناامنی انسانی مواجه خواهیم بود. موارد عینی این مصادیق، رویدادهایی هستند که کم وبیش هرروزه در پراکندگیهای جغرافیایی تحت سلطه «کنشگر غیردولتی فراملی» داعش، اتفاق میافتد؛ قاچاق انسان، قاچاق مواد مخدر، قاچاق مهاجران، بهرهکشی جنسی از زنان و دختران، کشتارهای دستهجمعی قومی- مذهبی، نبود دسترسی کافی به منابع آبی، غذایی و بهداشتی. آنچه در این نوشته مدنظر است، تهدید امنیت شخصی است که براساس تعریف دفتر عمران و توسعه سازمان ملل متحد، مؤلفههایی مانند «تهدید از سوی دولت علیه شهروندان» که مصداق آن را میتوان شکنجه و انواع آزارهای روحی و جسمی شهروندان دانست، «تهدید از سوی دولتهای دیگر» که مصداق عینی آن جنگ است، «تهدید از سوی گروههای خشونتورز» همچون انواع مناقشات هویتی- مذهبی و قومی و «تهدید علیه زنان و کودکان» که انواع بردگی جنسی، قاچاق انسان، کار اجباری و... در این گروه قرار میگیرند. براساس گزارش «یان کوبیش»، نماینده سازمان ملل در امور عراق، به شورای امنیت، تاکنون بیش از ۵۰ گور دستهجمعی در این کشور کشف شده که مصداقی بارز از تهدید امنیت شهروندان عراقی است. بردگی جنسی زنان و دختران از دیگر مصادیق تهدید امنیت انسانی است. از سال ۲۰۱۴ تاکنون، بیش از ۱۰ هزار زن و دختر عراقی با هدف بردهداری جنسی، فحشا، خونبها و ازدواج اجباری با نظامیان داعش، ربوده یا قاچاق شدهاند. زنان قاچاقشده عموما از بغداد به شهرهای شمالی عراق، سوریه، اردن یا امارات متحده فرستاده میشوند. یکی از روشهای رایج قاچاق زنان، ازدواج موقت با آنان است و پس از رسیدن به مقصد و طلاق زن، او مجبور به اجرای هدف قاچاقچی - تنفروشی، ازدواج اجباری، کار اجباری و... - میشود و مرد قاچاقچی (که تا پیش از این همسر این زن بوده) دوباره برای انجام ازدواج و پروژه بعدی به عراق بازمیگردد. در گزارش اخیر شورای حقوق بشر سازمان ملل، استفاده داعش از تجاوز، خشونت جنسی و بردهداری جنسی جامعه ایزدیان، بهمثابه نسلکشی مردم ایزدی برشمرده شده است. درحالحاضر گمانها بر این ست که بیش از سه هزار زن و کودک ایزدی از سوی داعش به اسارت گرفته شدهاند. داعش قراردادها و بازار بردهداری دارد. این زنان و دختران بهمثابه «غنائم جنگی» تلقی میشوند، بنابراین بهعنوان بخشی از داراییهای فردی قابل خریدوفروش، هدیهدادن یا حتی بهارثگذاشتن هستند. علاوهبراین داعش از کودکان نیز در مواردی همچون سپر انسانی، سوءاستفاده جنسی و نیز سرباز استفاده میکند؛ مانند اتفاقی که در کوبانی روی داد. داعش تلاش دارد کودکان را شستوشوی مغزی داده و از آنها در اهداف نظامی و جنگی استفاده کند. در این راستا کمپی آموزشی تحت عنوان «بچههای خلیفه» Cubs of Caliphate وجود دارد که در آنجا کودکان تحت آموزشهای چگونگی استفاده از سلاح، ساخت بمب، ترور و اعدام، قرار میگیرند. جابهجایی و مهاجرت اجباری از دیگر مصادیق بهمخاطرهافتادن امنیت نوع بشر است. طبق گزارش نماینده سازمان ملل در امور عراق، تابهحال بیش از 3.3 میلیون نفر در عراق و نزدیک به چهار میلیون نفر در سوریه مجبور به مهاجرت و جابهجایی به کشورهایی همچون ترکیه، اردن، لبنان یا اروپا شدهاند که این جابهجایی با قاچاق انسان و قاچاق مهاجران درهم آمیخته و بهمثابه تاکتیک داعش در درگیریهای مسلحانهاش محسوب میشود. اجزای امنیت انسانی در هم تنیدهاند؛ به این مفهوم که اگر عراق و سوریه بیش از هفت میلیون پناهنده و آواره دارد، علاوه بر تهدید علیه خود این افراد، مناطق دیگر نیز از این مخاطرات و آسیبها در امان نخواهند بود. یکی از این درهمتنیدگیها، قاچاق مواد مخدر است. تجربه قاچاق انسان از سوی کارتلهای مکزیکی نشان میدهد که بسیاری از مهاجران اجباری میتوانند خود حاملان مواد مخدر به کشورهای مقصد نیز باشند. نکته درخورتوجه در این خصوص آن است که بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که بعد از بازپسگیری موصل بهمثابه یکی از منابع عمده درآمد داعش، یعنی فروش نفت و نیز اخذ مالیات از ساکنان این منطقه، گروه دولت اسلامی از نظر مالی تضعیف شده و مقابله با آن آسانتر خواهد بود، اما نباید از یاد برد که قاچاق مواد مخدر و قاچاق انسان بهعنوان پردرآمدترین تجارتهای غیرقانونی، همچنان در کانون توجه این گروه هستند. نباید از نظر دور داشت که اندیشه داعش، تهدیدات مرزی و امنیتی این گروه و درآمدهای مالی این سازمان هیبریدی، همگی نکاتی درخور توجه در ریشهیابی و مقابله احتمالی با آن خواهد بود، اما آنچه درحالحاضر جاری است، موضوعی است که هرروزه جان صدها هزار انسان را تهدید میکند. بنابراین، تنها با بازپسگیری قسمتهایی از مرزهای سرزمینی خودخوانده داعش، تهدید این گروه علیه امنیت انسانی تضعیف نشده، بلکه میتوان پیشبینی کرد که داعش براي جایگزینی درآمد ازدسترفته نفتی خود، مصرانهتر بر تهدیدات امنیت انسانی همچون قاچاق انسان تکیه کرده و کسب درآمد میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.