یادداشتی بر حذف پارادوکسیکال 2 پرفورمنسآرت
دکتر م. ب ضیایی
روال منظم ششمین فستیوال «پرفورمنسآرت» با درگذشت ناگهانی آیتالله رفسنجانی در یکشنبه، 19 دی جاری و به دنبال آن سه روز عزای عمومی و تعطیلی دچار وقفه شد و پرفورمنسهای 20 و 21 و 22 دیماه اجرا نشدند، اما روز پنجشنبه با ازسرگیری فعالیت فستیوال، پرفورمنس پیشبینیشده روز پنجشنبه اجرا شد که موجب شگفتی هنرمندان شد. مرسوم است در فستیوالهای بینالمللی اگر رویدادی حرکت منظم برنامهها را بههم بزند، کل برنامهها به عقب کشیده میشود و مسئولان بلافاصله با توضیح این رویداد خبررسانی کرده و مردم را از تقویم جدید فستیوال مطلع میکنند، اما این رسم و قاعده در تنظیم دوباره برنامههای فستیوال پرفورمنسآرت اعمال نشد و سه اجرای معلقمانده به حال خود رها شد؛ مدیر برنامههای فستیوال با مماشات و پشتهماندازیهای ناموجه از اجرای این سه پرفورمنس جلوگیری کرد و آن را به روز موعودی که از نظر ایشان مناسب است واگذار کرد که این خود وعده سرخرمندادن است و از عدم مسئولیت و مدیریت ایشان ناشی میشود. این مسئله اینجانب را که عمری در مطرحکردن پرفورمنسآرت استخوان ترکاندهام به ذکر چند مطلب بنیادین درباره پرفورمنسآرت که ششمین فستیوال، آن را به سطح تمرینهای کلاسها و کارگاههای آموزشی کشانده است - بازیگران فستیوال را از میان آنها انتخاب و دعوت کرده است- موظف میکند. شاید رویه این امر از شروع فعالیتها و برنامهریزیهای مدیر فستیوال در گالری شخصی ایشان (ایست) و در بطن تفکرات، جهانبینی و استنباط ایشان از پرفورمنسآرت مشهود است که به مرور گرایش و خواست ایشان را در جهت ساختار تئاتری و نمایشی مرئی کرد. با توجه به این مطلب که تدریس ایشان در گروه دانشگاه آزاد گرایش نمایشی ایشان را مشهودتر کرد. این واقعیت است که به دلیل نبود برنامهریزی درباره هنرهای معاصر و بهخصوص پرفورمنسآرت در دانشکدههای هنرهای تجسمی، ساختار عملی و نظری پرفورمنسآرت تدریس نشده است و بسیاری از دستاندرکاران و طراحان دروس دانشگاهی هنوز از چارچوبهای آموزههای هنر دهههای 20-30 و در نهایت از ساختار دروس مدرسه باهاوس آلمان، آنهم به صورت ناقص تبعیت میکنند و بهراحتی میتوان عقبماندگی و محتوای دروس عملی و نظری را مشاهده کرد؛ عقبماندگی و دیرکردی شاید قریب به 70 سال. این امر موجب شده است که پرفورمنسآرت در بستر و خاستگاه خودش؛ یعنی هنرهای تجسمی سترون بماند و دستاندرکاران گروه تئاتر به مصادره تازگی و توانمندی تعاملی (انتراکتیو) پرفورمنسآرت بپردازند و این شیوه بیانی (انداموارگی، هنجاری و مفهومی) را از محتوا و دینامیسم اصلی خود خارج و منحرف کنند. بدونشک در دوران معاصر کشیدن دیوارهای جدایی بین رشتههای هنری مختلف بیمعنی است، اما هر مدیومی و وسیله بیانی دوران معاصر، از ساختار و هویت تأثیرگذاری ویژه خودش برخوردار است. ضرورت دارد در ایران که هنوز مشخصات ساختاری و مفهومگرایی پرفورمنسآرت به حد کافی مشخص نشده و اصول آن در دانشگاهها و مراکز آموزشی حلاجی و تدریس نمیشود، از ساختار نظری که در چارچوب و هویت پرفورمنسآرت جهانی وجود دارد تبعیت کند و تلاش شود با گرایشهای نوستالژیک شرقی، عرفانگرایی، گرایش تئاتر غنایی و ساختار رویدادهای پیکرهای خودداری کنیم و ترکیب آش شلهقلمکاری را بهجای پرفورمنسآرت تحویل اذهان جوانانی که در برنامههای فستیوالی اینچنین شرکت میکنند ندهیم که تبعات ناگوار و کجفهمیهای اخیر از این شیوه بیانی نوین، یعنی پرفورمنسآرت را موجب نشود. البته این بحث نیاز به تحلیل عمیق و گستردهتری دارد، اما فقط با ذکر جملهای آن را به فرصت دیگری واگذار میکنم. آثار هنرهای تجسمی، پیوسته بازسازی واقعیت بوده است، اما با تولد پرفورمنسآرت فاصله بین اثر هنری و خود زندگی کم و کمتر شده است و در این راستاست که خوانش جدید از هنجارهای پیکر و اندیشه انسان ما را سرانجام به پیوستگی هنر و زندگی رهنمون خواهد کرد. اما درباره فستیوال اخیر، به دلایل لایههای بنیادین ذکرشده بالا این ساختار و انتخاب آثار در این فستیوال، از توان ارائه تعداد درخور توجهی از آثار برجسته پرفورمنسآرت برخوردار نیست. به ذکر چند نمونه از آن بسنده میکنیم: 1- دعوتنکردن و حضورنداشتن تعداد بیشتر هنرمندان مطرح و تأثیرگذار در این فستیوال 2- اهدای عنوان هنرمند یا هنرمند پرفورمنسآرت به نوآموزان و روشننبودن محدوده آثار حرفهای از جستارهای نخستین برخی از هنرجویان 3- امکانات درحد صفر فستیوال 4- حضور چشمگیر و هژمونیک دانشجویان و هنرمندان آماتور که جویای نام هستند و حاضرند برای حضور در فضای موزه و شرکت در فستیوال دست به هر ترفندی بزنند. همین سال گذشته بود که یکی از همین افراد آماتور اثر اجراشده در جشنواره را به کابل برد و به نام خودش اجرا کرد که دامنه این دزدی علنی به مطبوعات کشید و موجب رسوایی بسیار شد و الخ. اینجانب مدیریت اجرائی این فستیوال را فاقد مسئولیت کافی در اداره آن دانسته و با انتقاد از نقش محوری و غیرمشورتی ایشان، خروج خود را از ششمین فستیوال پرفورمنسآرت اعلام میکنم. لازم به یادآوری است که پرفورمنسآرت «پارادوکسِ انتخابِ» خانم دکتر اِشا صدر که دچار همین رویداد شده است نیز از این فستیوال خارج شده و این دو اجرای «پارادوکس» در آیندهای بسیار نزدیک در مکان و زمان معینی خارج از این فستیوال اجرا خواهند شد و زمان آن به اطلاع عموم خواهد رسید. درضمن پیشبینی میشود در کادر این برنامه چندروزه یک نشست حرفهای از پرفورمنسآرتیستها و منقدین حوزه هنرهای معاصر برای بررسی پرفورمنسآرت و همچنین آسیبشناسی فستیوال اخیر موسوم به پرفورمنسآرت! صورت خواهد پذیرفت. نقطهنظرات مطرحشده در این بیانیه مورد تأیید هنرمندان ذیل است: م. ب. ضیایی، اِشا صدر اِشکوری، علیرضا امیرحاجبی و رامین اعتمادیبزرگ.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.