|

ضدهوایی، سلفی و میدان ولیعصر

لیلی فرهادپور

صدای شلیک ضدهوایی‌های عصر دوشنبه خیلی تأثیرگذار بود؛ برای هرکسی به نوعی. آنها که مستقیما دیدند یا شنیدند یک‌جور و آنهایی که در فضای مجازی دیدند و شنیدند جور دیگر. مرا که فرستاد به دهه 60 و آن ضدهوایی‌های واقعی که همه می‌شنیدندشان. آن ضدهوایی‌ها آن‌قدر وحشتناک بودند که تا چند سال بعد از پایان جنگ نیز هر صدایی؛ از رعدوبرق گرفته تا خالی‌کردن تیرآهن برای برج‌سازی خانه‌های بغلی، ما را می‌ترساند که نکند حمله هوایی شده باشد؛ البته آن زمان آژیر هم داشتیم و وقتی آژیر نبود، خیالمان راحت می‌شد که خبری نیست، اما از آن روزگاران پر از تیربار هوایی دیگر 30 سالی گذشته است. دیگر یادمان رفته آن وحشت و آن سوژه را. عصر این دوشنبه اولش واقعا فکر کردم در کوچه بغلی دارند تیرآهن خالی می‌کنند، بعد فکر کردم رعدوبرق شده... اما این دنیای مجازی و اینترنت بلافاصله خبر داد که تیربار ضدهوایی بوده است و شيئي ناشناس! اصلا کاری ندارم به اصل موضوع، بلکه بیشتر این فیلم‌های پخش‌شده در اینترنت برایم جالب بوده و واکنش جوانانی که آن سال‌ها را یا شاهد نبودند و یا آن‌قدر کوچک بودند که جز خاطره‌ای گنگ چیزی به یاد نمی‌آورند، اما این جوانان، اکنون دستگاه موبایل دارند و امکان ثبت فیلم و عکس و خاطره. البته شیء ناشناس آن‌قدر دور بود که نمی‌شد با آن سلفی گرفت، ولی خب شوخی که می‌شد کرد: مثل آن فیلم دنیای مجازی که یک بشقاب چینی گل‌سرخی را در آسمان حرکت می‌دادند با این عنوان که «رؤیت بشقاب‌پرنده در تهران»!! باوجوداین مطمئنا تا یکی، دو سال دیگر تکنولوژی به آنجا خواهد رسید که با شیء ناشناس پرنده مورد نظر بشود سلفی گرفت. سلفی‌گرفتن یک پدیده جدید است که آن‌قدر کاربرد پیدا کرده که باید برایش زیبایی‌شناسی و نشانه‌شناسی خاص تعریف کرد. اصلا انگار یواش‌یواش همه دنیا را از چشم سلفی می‌بینند. مثلا یک نوع سلفی‌انگاره؛ یعنی یک‌جوری دنیا را پشت‌ورو دیدن. اگر نگاهی به برخی از پوسترها و حتی فیلم‌ها بیندازیم می‌توانیم این را ببینیم. این نگاه مسلما ده‌ها نشانه، پیامد و تفسیر می‌تواند داشته باشد. اگر فرض کنیم هنرمند طراح این مقولات دلش خواسته دنیا را این‌گونه ببیند، خب می‌توانیم بگوییم ربطی به کسی ندارد؛ اما وقتی برمی‌خوریم به دیوارکشی (در مقابل دیوارنویسی)های شهرداری یا ارگان‌های دیگری که اجازه دیوارکشی دارند، آن‌موقع مسئله پیام‌رسانی خاص پیش می‌آید و مسلما طراح محترم دستش باز نیست كه هرکاری دلش خواست بکند. مستقیما دارم درباره یک دیوارکشی مشخص صحبت می‌کنم. در ضلع غربی میدان ولیعصر یک ساختمان نیم‌دایره‌ای عظیم هست که همیشه روی آن پوستردیواری‌های خاص نصب می‌شود. برخی از آنها بد نیستند. برخی قابل‌تحمل هستند و برخی از نظر محتوا و فرم واقعا عجیب‌اند. پوستردیواری جدید میدان ولیعصر درباره ناو آمریکایی است که به آب‌های ایران تجاوز کرده بود و سربازانش دستگیر شدند. در این پوستر سربازان آمریکایی در هیبتی بزرگ و دست‌هایی به علامت تسلیم پشت به ما و (نزدیک به زاویه دید ما) ایستاده‌اند و سربازان ایرانی در کشتی‌هایی کوچک و هیبتی کوچک‌تر رو به ما در آن دورها هستند. خب اگر بگوییم این از همان سلفی‌انگاره‌هاست که دوربین در پشت سربازهای آمریکایی عکس گرفته؛ یعنی طراح طرف سربازهای آمریکایی است. اصلا سلفی‌انگاره هم نباشد، کسی که از میدان ولیعصر رد می‌شود، انگار طرف سربازان آمریکایی است و آنها خودی هستند و سربازان در دوردست ایرانی «دیگری» حساب می‌شوند. من مطمئنم که طراح اصلا به این موضوع فکر نمی‌کرده. بگذریم، داشتیم از سلفي می‌گفتیم، ازاین‌رو، نمی‌توان از «بیست نمایش کوتاه درباره سلفی» محمد رحمانیان که این روزها در سالن نمایش آفتاب اجرا می‌شود، گذشت. به قول رحمانیان، این نمایش تجربه کارگاه بازیگری شاگردان خودش و مهتاب نصیرپور است، اما رحمانیان در این نمایش درواقع سلفی‌گرفتن و این ماسماسک دنیای نوین؛ یعنی موبایل را بهانه قرار داده تا از جنگ بگوید، از عشق، از تنهایی، از غربت، از به‌حاشیه‌رانده‌شدگان و ... . من که در گردشگری‌های فرهنگی‌ام تجربه کار با رحمانیان را در «روز حسین» داشته‌ام، می‌دانم چه بر سر بازیگران آماتورش در این نمایش آورده است تا این‌گونه هماهنگ و بدون اشتباه باشند. هر‌وقت کاری از رحمانیان می‌بینم، خاطره «روز حسین» برایم زنده می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.