چرایی گردش آنکارا به سوی عربها
رضی السماک
ترکیه یکی از کشورهایی به شمار میرود که روابط تاریخی، تمدنی، فرهنگی، دینی و زبانی با کشورهای عرب داشته و این امر بر هیچ روشنفکر یا تاریخنگاری پوشیده نیست. یکی از اشتباهات نظام سکولار ترکیه که آتاتورک آن را بر ویرانههای امپراتوری عثمانی بنیان گذاشت، افراط در غربزدگی و رفتن به دنبال رؤیاهای غربی بود؛ تاآنجاکه کاملا از میراث فرهنگی و دینی خود منفک شد. از آثار این رویکرد، برانداختن رسمالخط عربی و جایگزینی آن با حروف لاتین بود؛ همچنین ترکیه تلاش کرد اذان را ممنوع و مظاهر اسلامی را از میان بردارد؛ اما در نهایت همه این برنامهها شکست خورد. دیدار کوتاهی که از ترکیه داشتم، برایم جالب بود؛ وقتی به مسجدی نزدیک میشدم، صدای اذان را به زبان عربی فصیح میشنیدم؛ حتی این اذان با چنان ترتیل زیبا و شگفتانگیزی بیان میشد که تقریبا مشابه آن را کمتر در کشورهای آسیایی یا کشورهای عرب منطقه میتوان پیدا کرد. شما اگر یوتیوپ را باز کنید و به یکی از جلسات ترتیل قرآنی نگاه کنید که رجب طیب اردوغان آیات قرآن را در آن میخواند، شگفتزده خواهید شد؛ او با فصاحت و زیبایی تمام و به زبان عربی روان قرآن را تلاوت میکند. یکی از نشانههای اعتباردوبارهبخشیدن به زبان عربی و شریعت اسلامی، اقبال زیاد دانشگاههای ترکیه (تا الان 14 دانشگاه) است که برای گنجاندن شیوههای آموزش عربی در متون درسیشان اقدام کردهاند. پاییز گذشته در استانبول دومین کنگره زبان عربی برگزار شد؛ در این کنفرانس کشورهایی مانند مصر، سوریه و عربستان سعودی نیز شرکت داشتند و نحوه توسعه شیوههای آموزش عربی به دانشآموزان ترک را بررسی کردند. اگر اینهایی که گفته شد، بهعنوان مشت نمونه خروار تصور شود، میتوان به عمق ارتباط تاریخی، فرهنگی، دینی و تمدنی بین ترکیه و کشورهای عرب پی برد. اما یک سؤال حیرتانگیز این است که: اگر اینها پشتوانه چنان رابطه عمیق و تاریخیای باشد، چرا این پشتوانه به رابطه دیپلماتیک مستقر و منسجم با درنظرگرفتن منافع ملتهای منطقه، تبدیل نمیشود؟ عربها روزگاری با بهقدرترسیدن حزب «عدالت و توسعه» خشنود شدند و آن را مقدمه یک دوران جدید تلقی کردند؛ بهویژه پشت سرش دولتی بر سر کار آمد که شعارش «بهصفررساندن مشکلات خارجی» بود؛ اما طولی نکشید که این سیاست کاملا برعکس شد و آنکارا رویکردی متذبذب را در قبال دولتهای منطقه، ازجمله سوریه، در پیش گرفت. ترکیه با مصر، عراق و کشورهای عضو شورای همکاری - هریک به تناسب و کم یا زیاد - دچار مشکل شد. این تذبذب بهدلیل تازهکاری حاکمان جدید در اداره دولت بود که باید تجربه بیشتری میاندوختند و پختهتر میشدند و باید سیاست خارجی خود را بر مبنای عقلانیت و ثبات پیریزی میکردند. یکی از ضربههای مهم در این ارتباط، حمله شدید ترکیه به دولت جدید مصر بعد از سرنگونی محمد مرسی اخوانی در سال 2013 بود. همزمان آنکارا خود را درگیر بحران داخلی سوریه کرد که بزرگترین همسایه عرب این کشور به شمار میرفت و طولانیترین مرزها را با این کشور داشت. با سرکوبهای سوریه، قیام مردمی این کشور به سمت خشونت کشیده شد و با پشتیبانی کشورهای خارجی و در رأس آنها آمریکا و متحدان غربیاش، این کشور وارد یک جنگ داخلی شد. ترکیه نیز گروههای مسلح سوریه را تشویق کرد و به القاعده و شاخههای انشعابیاش یعنی داعش و جبهه النصره، اجازه رفتوآمد را به خاک کشورش داد. تا اینکه جادو به جادوگر برگشت و تروریسم دامن حمایتکنندگان مالی و تشویقکنندگانش را گرفت و آنکارا به صورت تقریبا روزمره در معرض عملیاتهای وحشیانه تروریستی قرار گرفت. اینجا بود که ترکیه هیچ راه گریزی جز تجدیدنظر در سیاست خارجی خود ندید. آنکارا لحن خود را در قبال دمشق تغییر داد و تا حدود زیادی از تبلیغات رسانهای خود در رابطه با مصر کاست. چند روز پیش هم بنعلی ییلدریم، نخستوزیر ترکیه، به عراق سفر کرد تا با حیدر العبادی، همتای عراقی خود، دیدار و گفتوگو کند. در پایان این دیدار هر دو طرف خوشحال و خندان گفتند قرار است نیروهای ترکیه از بعشیقه خارج شوند. درمقابل، عراق هم تعهد داد به حزب کارگران کردستان اجازه ندهد از خاک این کشور بهعنوان پناهگاهی برای خود و حمله به اهدافی در داخل ترکیه استفاده کند. در پایان سؤالی که باقی میماند این است که آیا اقدام ترکیه و تجدیدنظر در روابطش با کشورهای همسایه، یک سیاست ریشهای و درازمدت است یا یک تاکتیک موقت و پراگماتیستی تا به این وسیله، آن تذبذب گذشته را بپوشاند؟ این سؤالی است که باید هفتهها یا ماههای آینده به آن جواب داده شود. منبع: الوسط
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.