درباره نمایش «نامههای عاشقانه از خاورمیانه» به کارگردانی کیومرث مرادی
هستی چندگانه زنان
هاله میرمیری: «زنبودگی» فقط به تمایز و گفتمانهای قدرتی که با اتکا به تفاوتهای میان زنان و مردان قدرت را برمیسازند، ختم نمیشود. از زنانگی وقتی حرف میزنیم، مهمترین پرسش آن است که بدانیم از «کدام زن حرف میزنیم»؟ هرچند تفاوت میان زنان و مردان تفاوتی مهم و هستیشناسانه است، نفس زنبودن نیز در درون خود تمایزهایی ایجاد میکند؛ فرق است میان زن سفیدپوست آمریکایی که در بطن انگارههای قانونی نسبت به زن میزید با زن افغانی که جهان را از زیر تاروپود پوشیههای سیاهرنگاش و به میانجی مردسالارانهترین قوانین و عرفها زیسته است. به این معنا، موجودیت زنان نیز به واسطه گفتارها و گفتمانها و البته مؤلفههایی که بهشکلی نمادین بهدست جهانی عموما مردانه و مبتنی بر انواع قدرت نظم یافته است، ساخته میشود؛ موجودیتی مضاعف ایدئولوژیک که هر بار به نحوی از انحا برساخته شده و بار دراماتیک بسیاری بهدوش میکشند. برای بهاجرادرآوردن چنین موتیفی باید بهغایت محتاط بود. گوش زنان از شنیدن این تمایزات پر و چشمانشان از دیدن صحنههایی که در آن زنان محورند، آکنده است. اجرائیشدن این تمایزات و به رویصحنهآمدنشان دلیل میخواهد؛ دلیلی بهغایت روشن و البته همدلانه. «کیومرث مرادی» در جرگه کارگردانان تئاتری است که این دلیل را دریافته است؛ در نمایشی با عنوان «نامههای عاشقانه از خاورمیانه» که این روزها در تماشاخانه پالیز به روی صحنه میرود و سعی دارد رنج جهان زنانه شرقی و غربی را در هفتادواندی دقیقه به اجرا درآورد. ما مخاطبان در بدو ورودمان به صحنه، متوجه تقارنی خواهیم شد که معنای آن را تا انتهای نمایش رمزگشایی نخواهیم کرد. این تقارن در ابتدای امر چیزی همچون ادوات و اکسسوارهای صحنه بهحساب میآیند؛ اما در خلال نمایش و در انتهای آن انگار بیش و فرای آن قرار میگیرند. تقارن صحنه مرادی پرده از دوقطبی جهان زنانه در غرب و شرقی برمیدارد که وی محتاطانه سعی دارد آنها را در کنار یکدیگر قرار دهد و تا حدودی هم در این امر موفق میشود. به محض آنکه متوجه تم اصلی نمایش که حول مسئله زنان از یکسو - شخصیتهای نمایش جملگی زن هستند- و مسائل اساسی انسانی - همچون فقدان، خاطره، رنج تنهایی، بیهویتی- از سوی دیگر میشویم، این پرسش به سراغمان میآید که مرادی از کدام زن حرف میزند. هرچند وی تمام هم خود را به کار میگیرد تا مسئله فقدان و رنج خاطره در نزد زن غربی را مترادف با مصائب زنان عرب و افغان شرقی قرار دهد، در تحلیل نهایی درخواهیم یافت این تقارن و پیوند میان این دو موجودیت از اساس باطل است؛ که رنج همگانی و مبتنی بر موجودیت خنثی و بیطرفی تحت عنوان «زن» نمیتواند وجود داشته باشد و زنبودگی در بستر فرهنگ و برشی خاص از زمان و مکان ساخته میشود. اینچنین، با وجود آنکه کارگردان تلاش میکند موضوع رنج دنیای زنانه را در درام خود و از خلال موضوعی به نام عشق گذر دهد، ما در تحلیل نهایی درخواهیم یافت مسئله زنان در شرق کره زمین با رنجوری زنان در غرب آن متفاوت است. اگر یگانه رنج موجود برای پرسوناژ اپیزود نخست نمایش مرادی، رنج فقدان معشوق و تلخیهای بازمانده از خاطراتی است که برای شخصیت آنجلا بر جای مانده، رنج زنان عرب و افغان، - در اپیزود دوم و سوم نمایش- نماینده تلخیهای بازمانده از رویکردهایی است که نسبت به زنان در جوامع شرقی وجود دارد. درواقع، هرچند مرادی سعی میکند تصویر و توصیفی دراماتیک از وضعیت زنان به صورت کل و این زنان به شکلی خاصتر ارائه دهد، درنهایت شاهد آن هستیم زنان در جوامع شرقی به میانجی گفتارهای ایدئولوژیک، به شکلی متفاوت به انقیاد درمیآیند. مرادی نیمنگاهی انتقادی به این وضعیت دارد؛ وی با بافتن مصائب این زنان - زنان جوامع عرب و افغان- در کنار مشکل و مصائب زن سفیدپوست آمریکایی، به صورت ضمنی اشاره به تمایزهای هستیشناسانهای میکند که میان زنان بهصورت عام وجود دارد. درواقع، ما در بخش سوم نمایش وی - با بازی چشمگیر پانتهآ پناهیها- مخاطب روایتی هستیم که در آن مصائب زنان افغان دستاویز فرهنگ غربی و نگاه پسااستعمارانهای که به مسائل زنان شرقی دارند، خواهد شد. این بخش از نمایش بهخوبی گواه آن است جهان غرب فقط به تصویر مسائل زنان در شرق - آنهم در قالب سینمایی و نقشواره- و استفادهای ابزاری که از آن میتوان کرد، بسنده میکند. زیبا، آنچنانکه خود روایت و اجرا میکند، زنی است معمولی با یک دنیا آمال و آرزو که حق حرفزدن و زندگیکردن میخواهد؛ اما به محض ورود به دنیای سینما، جایی که بهنظر میرسد به فرهنگ و ارزشهای جامعه خود پشت کرده، مبتنی بر تعصبات متوحشانه جامعه مردسالار افغان، سیما و صورت خود را از دست میدهد. این نقطه همان جایی است که مرادی به عنوان کارگردان و ما به عنوان مخاطبانش باید تجربه ملانکولیک زن شرقی را در برابر دردهای عام و انسانی زنان غربی قرار دهیم و از خود بپرسیم از کدام زن سخن به میان میآوریم. اما نمایش به این سؤال به صورت قطعی پاسخی نمیگوید؛ تنها کاری که مرادی در نمایش به صورت ضمنی و با اتخاذ نیمنگاهی انتقادی به تجربه زنانه در شرق و غرب میکند، توصیف جهان زنانهای است که با دیگری به نام قانون و سنت درگیر است. به این اعتبار، هرچند در این نوشتار در صدد نسخبندی درد و فروکاهیدن آن به مختصات جغرافیایی نیستیم، پرسشی که درنهایت اذهان ما را به خود مشغول میکند آن است که چه تفاوتهایی میان مصائب زنان در جوامع شرقی و نسخ غربی آن وجود دارد. ضمن آنکه در مواجهه با بار درام چنین اجراهایی - که میتوانست دراماتیکتر هم باشد و مخاطب را در همه اپیزودها درگیر خود کند- یک پرسش نهایی باقی میماند؛ آیا زنان ساختهشده در مکان و زمان متفاوت میتوانند نسخ رهاییبخش یکسانی داشته باشند؟ یا آنکه زنان هر جامعه باید الگوهای رهاییبخشی خود را بیابند؟ آیا زنان برای عبور از وضعیت تروماتیک موجود خود باید به نسخ زنان در جوامع دیگر بسنده کنند یا آنکه زیستن در شرایط خاص، الگوی دیگری از مقاومت و بهچالشکشیدن شرایط را میطلبد. این دوتایی همواره در پس ذهن مخاطب باقی میماند و در تمام طول اجرا پاسخی برای آن نمییابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.