|

در پي انتقاد يك تماشاگر از نمايش آيس‌لند، كار آيدا كيخايي

اعتراض وارد نيست

رضا آشفته: نمايش آيس‌لند، كار آيدا كيخايي كه به پايان رسيد، احسان كرمي، بازيگر نقش حليم، از حضور محمد شمس‌لنگرودي، شاعر بنام كشورمان، ياد كرد و نمايش را به اين حضور مبارك هديه كرد، اما ناگهان جواني شوريده و عصبي به نشانه اعتراض و خطاب به احسان كرمي گفت: از شما بعيد است كه بازيگران بنامي هستيد، اما به ما كلمات جنسي تحويل داده‌ايد، بي‌آنكه از گريم و طراحي لباس استفاده كرده باشيد، روي صندلي نشسته‌ايد و ديالوگ مي‌گوييد؛ اين چه نمايشي است كه من و همسرم هركدام 35هزار تومان برايش هزينه كرده‌ايم؟! اين نقد شديداللحن از سوي بازيگر نمايش ارجاع داده شد به كارگردان. آيدا كيخايي در بيرون از سالن با اين جوان وارد گفت‌وگو شده بود، من هم بعد از چنددقيقه‌اي بيرون رفتم و در آنجا شاهد عصبانيت كيخايي بودم و البته محمد يعقوبي، دراماتورژ كار هم حضور داشت كه در آغوش گرفتمش و خسته نباشيد گفتم و او من را به بحث آيدا كيخايي و آن جوان معترض ارجاع داد. كيخايي ابتدا از من تشكر كرد كه حضور يافته‌ام و اظهار اميدواري كرد كه در اين شب بد تحت‌تأثير برخي از نظرهاي منفي قرار نگيرم و در ادامه به جوان گفت: تو به من توهين كرده‌اي و جوان اصرار كه ببخشيد، قصدم توهين نيست فقط از شما انتظار نداشتم كه يك نمايش بدون گريم و طراحي تحويلم بدهيد و البته از من پرسيدند كه آيا توهين بوده يا نه؟ كه پاسخم اين بود: نه، اين فقط نوعي اعتراض است و آيدا كيخايي انگار انتظار ندارد كه من از جوان دفاع كرده باشم. جوان هم پوزش مي‌خواست كه باعث ناراحتي شده و گفت: من شما و كارهايتان را دوست دارم و همواره از شما به‌عنوان الگو تأثير گرفته‌ام. اين الگوبودن، آيدا كيخايي را برافروخته كرد و گفت: چه بدشانسم من كه اين‌طور بايد الگو باشم... و بحث آن دو اين‌طور پايان يافت كه جوان اصرار كرد كه اين كار هيچي ندارد و كيخايي گفت: اين سبك من است، ميني‌ماليسم اين‌طور است كه در آن نيازي به گريم و دكور احساس نمي‌شود. و آن دو قهرآميز از هم دور مي‌شوند و البته من همان‌جا ثابت و متفكر بازمي‌مانم. با خود مي‌انديشم، اي‌كاش كارگردان‌ها و هنرمندان ما بپذيرند كه اعتراض هم به‌عنوان نقد حسي و لحظه‌اي بايد پذيرفته شود، هرچند اين اعتراض وارد نباشد، چنانچه اين جوان اطلاعي از ميني‌ماليسم و مفاهيم مندرج در متن نداشت وگرنه مي‌دانست كه اين نمايش نه‌تنها جنسي نيست، بلكه موضعي بي‌طرفانه نسبت به آن گرفته است و البته هدف چيزي فراتر از اينهاست و پرداختن به قدرت پول در جهان سرمايه‌داري است كه همه را تابع خويش مي‌گرداند. اين روزها اكثرا با نمايش‌هاي ضعيف و جلف مواجه مي‌شويم، اما تماشاگران ما كنشي نسبت به آن ندارند و حتي با لذت برايشان كف هم مي‌زنند و به احترام گروه از جايشان برمي‌خيزند، اما در قبال برخي از اين كارها درست مثل اروپا و آمريكا احساس مي‌شود كه حتما بايد تخم‌مرغ و گوجه‌فرنگي به سمت عوامل اجرا پرتاب شود و حتي اگر مأخوذبه‌حيابودن مانع از آن مي‌شود، دست‌كم از جا برنخيزيم يا بي‌كف‌زدن تالار را ترك كنيم و... . اين اعتراض‌ها منجر به تفكر و گفت‌وگو خواهد شد و اين تعارف‌ها و كف‌زدن‌هاي بيهوده منجر به تثبيت اشتباهات رايج در وضعيت نابسامان فرهنگي خواهد شد. به‌هرتقدير با اعتراض جوان بسيار موافق بودم، اما با نوع گفتار و نقد بي‌دليل و برهانش كاملا مخالف و درعين‌حال معتقدم آيدا كيخايي همان توضيحات را بايد در آستين و همواره آمادگي صداي مخالف را داشته باشد. چنانچه محمد يعقوبي در سايت رسمي‌اش همواره مجموعه‌اي از نقدهاي مثبت و منفي را در كنار هم گرد آورده است و اين به بيان ديالوگ كمك مي‌كند. نمایش «آیس‌لند»، نوشته نیکلاس بیلون، نويسنده كانادايي (مترجم: زهره جواهری) درباره قدرت پول (در نظام سرمايه‌داري)، مهاجرت و تأثیرات فرهنگی مهاجرت است. آدم‌هايي به دنبال آرمانشهر خود هستند و در اين راه رنج‌های بسياري را متحمل می‌شوند، اما درواقع عالم برزخي گريبان‌گير آنان خواهد شد، چون پول با همه توش‌وتوانش ماهيت كاملا مادي دارد و از احساس و عاطفه مبراست و با همه امكاناتي كه فراهم مي‌كند، امكان دارد انسان را تحت‌الشعاع خود قرار دهد و وجه مخربش نيز بر آن چيره شود. در اين نمايش علاوه بر آيدا كيخايي كه نمايش‌هاي «خداحافظ» و «يك دقيقه سكوت» از محمد يعقوبي را كار كرده، همچنين نمايش «شام با دوستان» را هم كار كرده و البته يك كارگرداني مشترك نيز با يعقوبي دارد كه آن، «مرد بالشي» از نويسنده بنام ايرلندي، مارتين مك‌دوناست. در همه اين موارد كارگرداني‌اش از پذيرندگي ويژه‌اي برخوردار بوده و اين‌بار نيز متفاوت عمل كرده است چون در اينجا سكون، و سكوت در ارائه سه مونولوگ به‌هم‌پيوسته بيانگر يك نگاه متفاوت است. شايد اين نكته‌اي است كه گيرايي ظاهري كار را پايين مي‌آورد چون بنا بر اصول شناخته‌شده و البته لوث‌گري‌هاي رايج اين روزها هم كارش را نياميخته است و اين دليلي بي‌دليل مي‌شود براي آنكه يك جوان ناآشنا به همه‌چيز، اما مدعي تئاتري‌بودن، به‌ناحق درباره اين كار صدايش را در حضور جمع بلند كند؛ آن‌هم درست شبي كه چند ميهمان خاص هم به تماشاي كار نشسته‌اند، اما هيچ‌يك از اينها دليل نمي‌شود اعتراض را با توهين يكي بدانيم. به‌هرتقدير انتخاب متن و نقدهاي موجود در آن تا حد زيادي كار را برجسته مي‌كند و البته مدل كار هم نوين است و همين مي‌تواند بسياري را به وجد آورد. علاوه بر متن مي‌توان به عوامل حرفه‌اي هم اشاره كرد كه در اين سال‌ها هركدام كارنامه درخشاني را در تئاتر پيش‌رو داشته‌اند، به‌ويژه محمد یعقوبی در مقام دراماتورژ كه مي‌تواند اين چالش‌هاي فكري را براي ما همانند كارهاي خودش برجسته‌تر كند. ما در آيس‌لند با سه شخصیت کاساندرا، آنا و حلیم همراه مي‌شويم. یک شخصیت مذهبی به نام آنا، با بازی فهیمه اَمَن‌زاده، یک دانشجوی رشته تاریخ و کارمند آژانس خدمات... به نام کاساندرا، با بازی آزاده صمدی كه فرزند پدر و مادری مهاجر از اروپاي‌شرقي (استوني) و یک سرمایه‌دار به نام حلیم با والدين پاكستاني كه با بازی احسان کرمی اجرا مي‌شود. اينها به‌هم خط‌وربط دارند و بيانگر مواجهه‌اي در كلام هستند و آنچه اتفاق افتاده را روايت مي‌كنند. براي همين روايت بر نمايش غالب مي‌شود و اين مواجهه در منظر ذهني ما به نتايجي منجر خواهد شد كه خواه‌ناخواه بلافاصله پس از پايان نمايش چنين نتيجه‌اي پيش‌رويمان نيست و ممكن است برخي بلافاصله عصبي شوند كه كار بيهوده‌اي ديده‌اند. درحالي‌كه ژرف‌شدن بر آن ما را با پيامد تازه‌اي از تفكر و ساختار مواجه خواهد كرد. پول آناي مذهبي و كاساندراي تاريخ‌نگر و انديشمند و حليم بازاري را تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد و اين همان وجاهت دروني و منفي است كه بر پايه مدار حرص و طمع و آز، انسان را در مسير بيهوده‌اي سوق خواهد داد. چنانچه اينها در تعارض با هم قرار خواهند گرفت و از آن مدار حقيقي و انساني دور خواهند شد. اينها نتايج مندرج در كار است و نويسنده و كارگردان نسخه نمي‌پيچند و قضاوت مستقيم ندارند و اين لطف كار است كه در مدار انديشه ما را با خلائي لبريز از معنا روبه‌رو مي‌كند. اين همان درنگي است كه كار را پيش‌رويمان برجسته‌تر مي‌كند، اما باز هم لحظات كوتاهي هست كه بازيگران دچار حفره مي‌شوند و گسستي بين لحظه‌ها و حس‌هايشان ايجاد مي‌شود و اين ضرباهنگ را خيلي كوتاه دچار اشكال مي‌كند؛ به‌ويژه نقش آنا و كاساندرا كه با كندي بيشتري نسبت به حليم بازي مي‌شوند. در پايان نيز درمي‌يابيم كه در اين دنيا از هر منظري كه بخواهيم به آن ورود پيدا كنيم، انگار راهي براي رستگاري موجود نيست، به‌ويژه اگر قرار باشد همه‌چيز مادي تلقي شود. چنانچه كاساندراي آرمانگرا زمان مرگ حليم از پولش نمي‌گذرد و خانه را بر او آتش مي‌زند و... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.