|

سيلاب استعاره‌ها

نسيم‌ آصف : تری ایگلتون در پیشگفتار کتابی که درباره شکسپیر نوشته است، درباره شیوه مواجهه‌اش با نمایشنامه‌های او می‌گوید: «یک‌بار گروه مونتی پایتون مسابقه‌ای برگزار کرد به‌نام پروست را خلاصه کن که در آن به حریفان بیست ثانیه وقت داده می‌شد تا پیرنگ رمان پروست را خلاصه کنند، اول با لباس شنا و بعد در لباس شب. تهور و بی‌پروایی کتاب حاضر فقط اندکی از مسابقه بالا کمتر است». ایگلتون در کتابش به کل آثار شکسپیر نپرداخته اما درباره بیشتر آثاری که به باور همگان آثار اصلی شکسپیرند حرف‌هایی هرچند به‌اختصار زده است. او در این کتاب به ترتیب تاریخی و تقسیم‌بندی‌های ژانری که «درباره اهمیت آن‌ها اغراق کرده‌اند» توجه چندانی نکرده است. «در کل درباره نمایشنامه‌هایی نوشته‌ام که برایم جذاب‌اند و هدفم مطرح‌کردن و پروراندن نکته‌ای خاص درباره درام شکسپیری است که به روابط متقابل زبان، میل، پول و بدن می‌پردازد، البته هرکس که علاقه‌مند باشد می‌تواند این نکته را در آثار شکسپیر دنبال کند.» ایگلتون در ادامه می‌گوید این کتاب به‌هیچ‌وجه مستقیما به مطالعه تاریخی موضوعش نمی‌پردازد اما بااین‌حال تمرینی است در «نشانه‌شناسی» سیاسی که می‌کوشد تاریخ مربوطه را در نص خود متن جای دهد. ایگلتون در بخشی دیگر از پیشگفتارش نوشته: «آن‌هایی که به‌ربط داشتن نظریه انتقادی معاصر به آثار «قوی ایون» شک دارند باید به‌خاطر داشته باشند که نابه‌هنگامی در نمایش‌های شکسپیر به ساعت موجود در ژولیوس سزار خلاصه نمی‌شود. دشوار بتوان آثار شکسپیر را مطالعه کرد و احساس نکرد که او به احتمال فراوان با نوشته‌های هگل، مارکس، نیچه، فروید، ویتگنشتاین و دریدا آشنا بوده است؛ هرچند دراین‌باره نمی‌توان به مدارک کافی دست یافت. شاید این بدان معناست که هرچند خوشبختانه این پدرسالار محافظه‌کار را از جهات بسیاری پشت‌سر گذاشته‌ایم، از برخی جهات دیگر باید تلاش کنیم تا به او برسیم.» به‌تازگی کتاب «ویلیام شکسپیر» تری ایگلتون با ترجمه محسن ملکی و مهدی امیرخانلو توسط نشر مرکز منتشر شده است. این کتاب ایگلتون دراصل یکی از کتاب‌های مجموعه «بازخوانی ادبیات» است که سرپرستی آن را تری ایگلتون برعهده دارد. آن‌طور که مترجمان توضیح داده‌اند، در این مجموعه آثاری درباره الکساندر پوپ، چارلز دیکنز، امیلی برونته و دیگران توسط برخی اساتید زبان و ادبیات انگلیسی و منتقدان ادبی نوشته شده است. در مقدمه مترجمان به این نکته اشاره شده که چندلایه‌بودن زبان و پیچیدگی‌های کلامی شکسپیر در نوشتار ایگلتون نیز رسوب کرده است. ایگلتون در کتابش نقل‌قول‌های فراوانی از نمایشنامه‌های شکسپیر آورده و پرسش‌های نظری و سیاسی خود را با خوانشی دقیق از آثار شکسپیر همراه کرده است. عناوین فصل‌های کتاب ایگلتون عبارتند از: «زبان: مکبث، ریچارد دوم، هنری چهارم»، «میل: رویا در شب نیمه تابستان، شب دوازدهم»، «قانون: تاجر ونیزی، حکم در برابر حکم، ترویلوس و کرسیدا»، «هیچ: اتللو، هملت، کوریولانوس»، «ارزش: لیرشاه، تیمون آتنی، آنتونی و کلئوپاترا» و «طبیعت: هرطور شما بخواهید، حکایت زمستانی، طوفانی». مترجمان کتاب در ترجمه نقل‌قول‌هایی که از آثار شکسپیر شده است، در وهله اول به ترجمه‌های فارسی موجود مراجعه کرده‌اند اما به این دلیل که ایگلتون در خوانش خود به ریزه‌کاری‌های زبانی‌ای اشاره کرده، در نتیجه مترجمان این کتاب نیز مجبور به اعمال برخی تغییرات در منابع فارسی‌شان شده‌اند. در آغاز بخش اول كتاب كه موضوع زبان در آثار شكسپير، با نگاهي به «مكبث»، «ريچارد دوم» و «هنري چهارم» بررسي شده، ايگلتون نوشته است: «حتي آن‌هايي كه آشنايي بسيار اندكي با كارهاي شكسپير دارند كم‌وبيش مي‌دانند كه در نمايشنامه‌هاي او ثبات و نظم اجتماعي اموري باارزشند؛ و نيز مي‌دانند كه نمايشنامه‌هاي او با فصاحت و بلاغتي فوق‌العاده نوشته شده‌اند و در تمام آن‌ها در دل هر استعاره نطفه‌ استعاره‌اي ديگر بسته مي‌شود و بدين‌سان سيلابي به‌ظاهر توقف‌ناپذير به راه مي‌افتد كه نظريه‌پردازان امروزي ممكن است آن را باروري متني بنامند. مسئله اين است كه اين دو جنبه از كار شكسپير تعارضي بالقوه با يكديگر دارند. چراكه ثبات نشانه‌ها- اينكه هر كلمه‌اي استوار سر جايش بنشيند، و هر دال (خواه علامت، خواه صدا) با مدلول (يا معناي) خود مطابقت داشته باشد- بخش ضروري هر نظم اجتماعي است: معاني ثابت، تعاريف مشترك و قاعده‌مند‌بودن دستور زبان يك وضعيت سياسي بسامان را منعكس و درعين‌حال به ساختنش كمك مي‌كند. اما نكته اين است كه زبان سرشار از ايهام، مجاز و رمزوراز شكسپير همين وضعيت سياسي منظم را در معرض ترديد قرار مي‌‌دهد. خود زباني كه ايمان شكسپير به ثبات اجتماعي در قالب آن ريخته مي‌شود، همين باور را به خطر مي‌اندازد.‌

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.