|

در یگانه‌بودن شكسپیر

پارسا شهری: «لطف بخشش»، از معروف‌ترین عباراتِ شكسپیر عنوان كتابی است نوشته پیتر بروك با ترجمه حمید احیاء، كتاب از نُه مقاله، هر یك با عنوان و ایده‌ای جدا، شكل گرفته است كه روایت پیتر بروك، كارگردان مطرح قرن بیستم و بعد از آن است از اجراها و تجربیات و دركل مواجهه خود با آثار شكسپیر. خودِ بروك می‌نویسد كه این كتاب نه پژوهشی آكادمیك است و نه خطابه‌خوانی درباره شكسپیر. او «لطف بخشش» را مجموعه‌ای از دریافت‌ها و تجربیات و نتیجه‌گیری‌های كنونی خود از شكسپیر می‌داند. تاكید او بر كلمه «كنونی» نشان می‌دهد كه بروك به‌سیاق دیگرانی چون یان كات، مولفِ كتاب «شكسپیر معاصر ما»، آثار این درام‌نویس بزرگ را معاصر و دارای توان‌های نهفته‌ای می‌داند كه شاید بعدها كشف و آشكار شوند. در نظر بروك «هر اجرا ناگزیر است شكل و شمایلی درخور متن داشته باشد، اما یگانه‌بودن شكسپیر در این است كه واژه‌هایش از آنِ گذشته نیستند، بلكه چشمه فوران شكل‌های هنری تازه‌اند.» بروك حدومرزی برای آنچه در شكسپیر یافتنی‌ است نمی‌شناسد. اما مقالات كتاب جز اینكه جملگی درباره شكسپیر هستند، خصیصه مشترك دیگری نیز دارند: بروك هر مقاله را با پیش‌كشیدن خاطره یا روایتی همراه می‌كند و به‌این‌ترتیب مقالات او دیگر تنها مقاله نیستند و به‌خاطر شیوه روایی‌شان به قصه نیز تنه می‌زنند. «آه یوریك بینوا یا چه می‌شد اگر تمثال شكسپیر از دیوار فرو می‌افتاد؟» عنوان مقاله نخستِ كتاب است. او از سخنرانی خود درباره چخوف در مسكو آغاز می‌كند تا این مسئله تكراری و كلیشه‌ای را پیش بكشد كه به‌واقع چه كسی آثار شكسپیر را نوشته است. «چندین سال پیش یكی از معتبرترین نشریه‌های روشنفكری از گروهی استاد فاضل خواسته بود پاسخی برای این سوال بزرگ بیابند و روشن كنند كه آثار شكسپیر را كی نوشته است؟ به دلایلی به سراغ من نیز آمدند و من هم طنزی نوشتم و با برهان خلف به بررسی نظراتی از این دست پرداختم. سردبیر آن نشریه نوشته مرا به‌همراه یادداشتی خشك و رسمی پس فرستاد. او نوشته بود گرچه آن مطلب به سفارش خودشان نوشته شده ولی نشرِ آن غیرممكن است، ‌چراكه با معیارهای دانشگاهی و سطحِ‌بالایی كه ایشان از نویسندگان خود انتظار دارند جور درنمی‌آید.» خلاصه بروك به این نتیجه می‌رسد كه همه دست‌كم در یك مورد هم‌نظرند اینكه «شكسپیر یگانه بود و یگانه است. او فراتر از همه نمایشنامه‌نویسان دیگر ایستاده است... شكسپیر به تمامی زیر و بم هستی بشری دست می‌نهد. در یكایك نمایشنامه‌های او پستی - گند و نكبت و بیچارگی زندگی انسان‌ها- با تعالی و لطف و پاكیزگی در هم می‌آمیزد.» از مقاله دوم، ‌با عنوانِ «من آن‌جا بودم» و زیرعنوانِ «مركوشیو چگونه خنده می‌گرفت» بروك به‌طور مشخص به تجربیات خود از اجرای آثار شكسپیر می‌پردازد، هم‌چنین از مواجهات خود با اجراهای دیگر و متن‌های شكسپیر سخن می‌گوید و از خلال این‌همه، وضعیت تئاتر را در انگلستان و دیگر جاهای اروپا به تصویر می‌كشد و جریان‌ها و انگاره‌های متفاوت و متضاد هریك از آن‌ها را درباره شكسپیر و تئاتر روز نشان می‌دهد. در این میانه او بسیاری از جاها در مقالاتش پای ادبیات را نیز به میان می‌كشد و آثار ادبی بزرگ و نویسندگان‌شان را شاهد می‌گیرد بر ادعایی درباره شكسپیر. او نشان می‌دهد كه این درام‌نویس انگلیسی تا چه حد به داستایفسكی یا تولستوی نزدیك است یا چه فاصله‌ای از دیگر نویسندگان دارد. بكت، استانیسلاوسكی تا دیگر هنرها، نقاشی و سبك‌های آن همچون كوبیسم نیز از مقالات بروك سر درمی‌آورند. این‌چنین تسلط او به تئاتر و ادبیات نمایشی و فراتر از آن ادبیات داستانی معلوم می‌شود. در فصلی با عنوان «و نه این‌همه عمر خواهیم كرد» بروك در مقاله‌ای درباره «شاه‌لیر» شكسپیر آرا و نظراتی نیز درباره قدرت و خودكامگی و نسبت آن با وضعیت معاصر ارائه می‌دهد. نگره‌های روان‌شناختی و عصب‌شناسی را نیز برای بسط افكارش به كار می‌گیرد و البته به تراژدی‌های قدیم و آرای فلاسفه درباره‌شان نیز اشاراتی می‌كند. در همین مقاله است كه بروك اثر مهم شكسپیر «شاه‌لیر» را تنها با «برادران كارامازوف» همسنگ می‌داند و درباره عظمت آن چنین می‌نویسد: «اگر شاه‌لیر نقطه اوجی در ادبیات اروپایی‌ست، اثری كه تنها برادران كارامازوف با آن برابری می‌كند، به‌دلیل درآمیختن كامل هر بخش از آن در كلیتی‌ست كه تقریبا همه لایه اجتماعی و خانوادگی و سیاسی و شخصی و درونی زندگی را دربر می‌گیرد. بروك هم‌چنین به یكی از مصائب عام و مبتلا به اهالی تئاتر از دیرباز تاكنون در مواجهه با آثاری چون شكسپیر اشاره می‌كند. اینكه «كلام منظوم در نقطه مقابل گفت‌وگوی روزمره است.» بعد سعی می‌كند تا با كاویدن آرای مختلف دراین‌باره به «زبانی تآتری»‌ برسد. «فقط معنی. كلام منظوم تنها همین است.» او از لحظه‌ای سخن می‌گوید كه فكر و احساس بر هم منطبق شده، یكی می‌شوند و این لحظه همان است كه باید باشد، ورای تمام آرا و ایده‌هایی كه جایی دور از صحنه‌ها و تمرین‌ها و تمرین‌ها شكل می‌گیرد. بروك بر شكل‌گیری تئاتر در تمرین‌های مدام تاكید دارد و همین را نشانه‌ای می‌داند برای واقعی‌بودن شكسپیر و ردِ نظراتی كه او را مستعار می‌خوانند. در نظر او نمایشنامه نیز روی صحنه شكل نهایی خود را بازمی‌یابد پس شكسپیر نمی‌توانسته در نهان بنویسد و از نظرها پنهان بماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.