|

به بهانه گلدن‌گلوب نگرفتن «فروشنده»

فرهادی از گلدن‌گلوب دست‌خالی برنگشت

دنیا مقدم‌راد

«فروشنده» گلدن‌گلوب نگرفت و چه بهتر که نگرفت، چون قبلا هم که فرهادی اسکار و گلدن‌گلوب گرفت، باعث نشد شیره جان فیلم‌هایش را بیرون بکشند و چیزی را که به درد نسل بعد می‌خورد برای او خوراک فرهنگی کنند. فقط فایده‌اش این شد که در سینما دوربین روی دست و مکان‌های رفت‌وآمدی از این اتاق به آن اتاق را در فیلم‌های همه مشاهده کردیم. هیچ کتابی از فلسفه اندیشه او وجود ندارد. از سوی آموزش‌وپرورش هیچ‌وقت اندیشه‌اش به نسل بعد تبلیغ و منتقل نشد که برعکس، با آن مقابله هم شد. اینکه جهان، فرهادی را بیشتر دید، باعث نشد ایران چنان او را رسما قبول داشته باشد که از او برای نسل بعد الگویی قابل اعتنا بسازد. تازه از صداوسیما و... حذف هم شد؛ درست مثل شجریان. گلدن‌گلوب و اسکارگرفتن کارکردش برای هم‌وطنان او این شد که از او هرچه‌بیشتر محروم شدند. فرهادی از گلدن‌گلوب دست‌خالی برنگشت!!! بلکه فرهادی موفق شد در برهه‌ای دیگر از تاریخ، حرفی قاطع و صریح را به جهان بزند و فقط در جشنواره‌ای که داورهای حرفه‌ای و با دید فنی سینما، تصمیم می‌گیرند زبان هنری فیلم چقدر گویاست و چقدر موفق بوده‌ای هارمونیک و موزون حرفت را بزنی، جایزه اول را نگرفته. همین! که البته کاندیدا بودنش؛ یعنی زبان هارمونیک فیلمش جزء گویاها بوده و جان کلام فیلمش منتقل شده و این است که اهمیت دارد و این تیتر چنان به نظر عمدی و گستاخانه می‌آید که آدم را به شک می‌اندازد که چرا از طیف گسترده‌ای از رسانه‌های فارسی‌زبان در هرکجای دنیا، یک‌صدا چنین متن خبر گستاخانه‌ای برخاسته؟ موفقیت فرهادی جای دیگریست! موفقیت فرهادی آنجاست که موفق شده در سال 2016 در تاریخ ایران و باور جهان از تعریف زن در ایران فصل جدیدی با شخصیت رعنا باز کند که منیت و فردیت او بارها فراتر از سیمین است (تأکید بر شخصیت در مرحله فیلم‌نامه و نه بازیگرانش). «فروشنده» اولین فیلم تاریخ سینمای ایران است که یک زن محترم و شریف در آن برای دلخواه خود، قدرت تصمیم‌گیری و اعمال‌كردن آن را دارد و این ساحت بر او حق مسلم شمرده می‌شود، در کجا؟ در ناخودآگاه مردش و این چالش بزرگ مخاطب است با فیلم. در هیچ فیلمی از سینمای خود فرهادی هم تاکنون این حق با چنین قطعیتی به زن داده نشده بود. هیچ‌گاه در تاریخ ایران چنین حقی دودستی به یک زن هدیه نشده بود و بالطبع چنین تعریفی که از بلوغ یک عشق در رابطه رعنا و عماد داده می‌شود، در هیچ رابطه‌ای در جغرافیایی به نام ایران به یک زن داده نشده، مگر دور از چشم قانون و با شکلی از جامعه مادرسالار در شکل هنجار و عرف که آن‌هم در جامعه‌ای نهایتا با مقیاس یک قبیله یا روستا، یک زن به‌واسطه اقتضای شرایط و تربیت و محیط، الگو، معیار و مرجع عده‌ای می‌شود. سینمای فرهادی در اشاره مستقیم به یک واژه در ایران همیشه در چالش و انتقاد بوده؛ «قانون». حالا یا خود قانون یا ماده و تبصره‌ای یا شیوه اعمال آن، اما فروشنده از تمام سینمای فرهادی تافته جدابافته و صریح‌اللهجه‌تر است. انتظارش را با دستی که به طرف تماشاگر مسئول (قانون‌گذار) دراز کرده طلب می‌کند. از زبان زن (رعنا) و نه زبان کلامی، بلکه شیوه زندگی و باورهایش بلندبلند می‌گوید ساحت انسانی‌ای را که در ایران جایی برایش نیست و نبوده به من بده. بده آنچه را که تابه‌حال تحت عنوان خانمی‌کردن‌ها و زن خوب در صداوسیمایت باید واگذار به دیگری می‌کرده‌ام! تاریخ در ایران تقسیم می‌شود به قبل و بعد از زنی که حادثه تجاوزش را با مهر از سر خود و خانواده‌اش رد کرده و این زن اتفاقا بی‌شک تصویری بی‌ادعا از اخلاق است. چکیده تکانه‌ای که این فیلم برای ما باید ایجاد می‌کرد و کرد، این بود؛ «فروشنده» در شخصیت زنانگی زن که بی‌صدا در ناخودآگاه و تقابل او با جامعه‌اش در حال تغییر و دگرگونی و تکمیل خود است، یک تلنگر جدید زد که می‌توان آن را بلندبلند فکر کرد و این‌طوری در جمله گفت؛ کندن لفظ «ضِعیفه» که در استخوان ادبیات ما رخنه کرده، جان‌کندن می‌‌خواهد. «اگر روزی در خانه را بزنند و زن را برای مسئله‌ای بخوانند که برود پاسخ‌گو باشد، لازم نیست لزوما قیم‌اش جوابگوی قانونی باشد. خودش تصمیم می‌‌گیرد چه چیز را چگونه حل‌وفصل کند و در این مورد قانون کم داریم، نداریم و لزوم به بازخوانیست». و در این راستا فیلم ارجاع به زنان موفق و الگو را دارد. باید از حال‌وهوایش این را بو کشید. قمرالملوک و ملوک ضرابی‌ها، ژاله علوِ سریال روزی روزگاری و حتی زنان معاصرمان که تاوان می‌دهند. من، موجود مؤنث، به‌تنهایی اندازه‌ای تدبیر، منیت و فردیت اجتماعی دارم که بتوانم بدون یافتن نیمه ‌گمشده دلخواهم زندگی را پیش ببرم و در هیچ بن‌بستی از رابطه به سرنوشت تراژیک روابط امروزی که جای خلأ را پروتز و سلولیت‌هایم پر می‌کند پناه نبرم و زن را در چیزی ورای زیبایی هم، جست‌وجو کنم و این حرف به نسل ‌میلیاردی عظیمی از جمعیت جهان برمی‌گردد؛ از کارداشیان‌ها بگیر بیا تا ستارگان لایک‌خور اینستاگرام. تئاتری که در آن فروشنده‌اش با گروه تئاتری چالش حد و حدود اخلاق را دارد و بچه‌ای که در آن دایره پرورش یافته چنان حیا در استخوانش رخنه کرده که خاله‌اش باید از دستشویی بیرون برود تا او خودش از پس خودش بربیاید و وقتی در متن آرتور میلر، فروشنده، برهنه است و در تئاتر ما فروشنده پالتوی قرمز دارد، این فیلم منظورش را به همه فرهنگ‌ها منتقل نمی‌کند. صراحت منظور فیلم برای ایرانی‌هاست که می‌دانند و عادت دارد بدانند فرض در تئاتر تا کجاست. فقط جسارتا این چه تئاتر «مرگ دستفروش» ضعیفی بود که داشت در تئاتر شهر اجرا می‌رفت؟!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.