روایت فصلها و وصلها
مرجان توحیدی
مرگ آیتالله، انگار همه منتقدان را متحد کرد؛ هرچند کوتاه یا هر قدر برای نگهداشتن احترام مردی که دیگر نیست. بهت ازدستدادن اکبر هاشمیرفسنجانی تا آنجا پیش رفت که احمد توکلی را در تلویزیون به گریه انداخت و وحید یامینپور، مجری شبکه افق تلویزیون را واداشت تا متنی بنویسد و بگوید «ادب دینی حکم میکند که به پاس سوابق درخشان مرحوم آیتالله هاشمیرفسنجانی در خدمت به اسلام و انقلاب برای ایشان طلب آمرزش کرده و از طرح اختلافات در این مقطع پرهیز شود». بت عیّار مخالفان و منتقدان اینها همه مخالفان و منتقدان نبودند و نیستند؛ زیرا هر لحظه بت عیار به رنگی درآمد و نقدها شکلی دیگر به خود گرفت. هاشمیرفسنجانی از زمانی که فرماندهی جنگ را بر عهده گرفت، از زمانی که ریاست مجالس شورای اسلامی را عهدهدار شد و زمانی که معروف شد به سردار سازندگی، منتقد داشت و منتقد هم بود. دوره اصلاحات توفان نقدها علیه عالیجناب بود و از آنها به سلامت عبور کرد و گرفتار نقدهای دهه 80 و 90 شد، با همه منتقدانش. اما ازاینمیان بعضیهایشان معروفتر شدند، بعضی از آن منتقدان و بعضی از آن صحنهها در تاریخ ثبت شد. شاید یکی از همان صحنهها درگیری در مجلس اول باشد و لبخند هاشمی از جایگاه ریاست. نهضتآزادیها در مجلس اول کم مخالف نداشتند و روزی هم نبود که شعاری نشنوند و فریادی بر سرشان نیاید؛ اما کار تا جایی پیش رفت که به درگیری رسید... . درگیری در مجلس اول و جواب هاشمی در آستانه انتخابات مجلس دوم در سال ٦٢، نهضت به روند انتخابات معترض بود؛ نطق صباغیان در مجلسی که ریاست آن را هاشمیرفسنجانی بر عهده داشت، با اعتراض نمایندگان مخالف نیمهتمام ماند و کار به برخورد میان علیاکبر معینفر با هادی غفاری و چند نفر دیگر کشید. هاشمی سالها بعد دراینباره به «شرق» گفت: «در آن تصویر هم منظرهای بود که شخصیتهای مهم مملکت پشت تریبون آمده بودند و با هم درگیر شدند و میخواستند همدیگر را از آنجا بیرون کنند. منظره، یک طنز تاریخی بود، هرکس هم بود، لبخند تلخی میزد که چرا اینها با هم اینگونه رفتار میکنند؟ در همان صحنه من خیلی زود آنها را از هم جدا کردم. وقتی جلسه متشنج شد، یک ربع تنفس دادم تا همه بیرون بروند و فضا تلطیف شود». توکلی همیشه منتقد از آن صحنه تاریخی که فاصله بگیریم، شاید برای دههشصتیها، تصویر احمد توکلی در قاب تلویزیون درحالیکه تندترین نقدها را به دولت هاشمی مطرح میکرد، یکی از ماندگارترین تصاویر باشد. آن هنگام که در رسالت قلم میزد و منتقد بود و هنوز گرد پیری بر چهره نداشت. او در نطقهای تلویزیونی خود به طور ویژه سیاستهای اقتصادی دولت بعد از جنگ هاشمی را به نقد کشید و مهمترین رقیب هاشمی در انتخابات 72 شد. انتخابات آن سال به تاریخ جمعه 21 خرداد 72 برگزار شد. هاشمیرفسنجانی در کتاب خاطرات خود درباره رقابتش با توکلی میگوید: «... مرتبا با ستاد انتخابات وزارت کشور و هیئت اجرائی تماس داشتم. برخلاف همه انتخاباتهای گذشته این بار برای گرمترشدن انتخابات به دست خودمان رقیب درست کرده بودیم. به نظر میرسید مقدار زیادی از آرای من از دست میرود؛ گرچه محتمل است برای جوّ رقابت رأیدهنده بیشتری داشته باشیم که همین جزء اهدافمان بود... به نظر میرسد که حدود سیوچند درصد آرا از من نیست و رقبا بیش از حد انتظارمان رأی آوردهاند. در مناطق کردنشین به آقای احمد توکلی رأی داده شد و لابد به خاطر مخالفخوانیهای جدی است». توکلی در آن انتخابات چهار میلیون رأی آورد؛ درحالیکه از وجهه انتقادی خود نکاست. پاسخهای هاشمی هاشمیرفسنجانی بعدها در سال 82 در مصاحبه مفصلی که با کیهان انجام داد، به انتقادها به دولتهایش و ازجمله نقدهای توکلی پاسخ داد. او در آن گفتوگو میگوید: «...اگر شما در حرفهای رهبری بگردید، 90 درصد تأیید میبینید و درآخر دوره من و در روز انتخابات ریاستجمهوری بعد از من گفتند: «کسی برای من هاشمی نمیشود»... . شما به جدول ضریب جینی جواب بدهید. ما درآمد دو دهک پایین را بالا آوردیم و خانوادههایی را که فقط کالاهای روزانه مصرف میکردند، به کالاهای ماندگار رساندیم. در این شک نکنید که این اتفاق افتاد. اگر بحث عدالت است، ما به طرف عدالت حرکت کردیم. آن طرح فقرزدایی اگر اجرا میشد، باعث یک جهش بود که دیگر مستأصل به این معنا نداشته باشیم و کسی برای تحصیل بچه یا مسکن یا درمانش مشکل نداشته باشد و اگر میخواهد بهتر زندگی کند و میخواهد به جای موکت، قالی داشته باشد، کار کند؛ بنابراین حقیقتا هدف برنامه این بود که فقر را کم و طبقات مردم را به هم نزدیک کند. قلهها و درآمدهای ناباب را بتراشد. اینها جزء برنامه بود که دنبالش بودیم و تا حدودی موفق بودیم. من هم مدعی نیستم که ما در این برنامهها به همه اهداف رسیدیم. یک مقدار نزدیک شدیم و یک مقدار نشدیم. مقداری که رهبری روی عدالت تکیه دارند، واقعا حق است... درباره رأی چهارمیلیونی آقای توکلی شما میدانید که اظهارات شعارگونه و منفیبافیها که برخلاف صراحت قانون تبلیغات انتخابات هم هست، بالاخره اثر دارد. مگر قبل از آن رقیب آیتالله خامنهای با همین روش میلیونها رأی از ایشان کم نکرد؟». بغض توکلی توکلی تا آخرین روز حیات آیتالله منتقد ماند و یکی از موضوعات مورد نقدش هم فعالیتهای اقتصادی پسر هاشمی یعنی مهدی هاشمی بود؛ هم او که راهی زندان شد تا 10 سال حبس خود را تحمل کند؛ اما همان شبی که هاشمیرفسنجانی درگذشت، در برنامه «بر بال اندیشه» حضور یافت، در حالی چهرهای بس محزون داشت و این حزن چنان سایه انداخت بر او که در میانه صحبتهایش بغض کرد و چشمانش تر شد. او در بخشهایی از سخنانش گفت: «امروز نباید کسی از بیان خوبیها و خدمات هاشمی خجالت بکشد. آنهایی که مزه قدرت را نچشیدهاند نمیتوانند ارزش برخی کارهای آقای هاشمی را بفهمند، میتوان اختلافنظر داشت اما زخم زبان نزد. قدردانی از این بزرگان وظیفه همه است. در نامهای به آقای هاشمی نوشتم شناسنامه شما با انقلاب مهر خورده است و نقش شما قابلانکار نیست، نباید به این شناسنامه خدشه وارد شود». سلام و عبدی احمد توکلی در نقدها تنها نبود. جریانهای همسوی نهضت یعنی ملی-مذهبیها هم منتقد بودند؛ هم به اقتصاد و هم به سیاست هاشمی. آنها پس از جنگ در اردیبهشت ٦٩، نامهای انتقادی و معروف به «٩٠امضایی» خطاب به هاشمی نوشتند. چند ماه بعد بهمن 69 سلام هم به جرگه منتقدان پیوست. سلام، ارگان مطبوعاتی مجمع روحانیون مبارز و نماد جریان چپ خط امامی در برابر جریان راستی که آن روزگار هاشمی نماد آن محسوب میشد. عباس عبدی نماد مخالفتها در سلام علیه سیاستهای اقتصادی دولت هاشمی بود. عبدی نماد مخالفت با جریانی بود که به گمانش قشر محروم را رها کرده بود. به عنوان نمونه او در بخشی از یادداشت خود به تاریخ سوم مهر 1373 با نام احساس رهاشدگی در روزنامه سلام با اشاره به اوضاع اقتصادی مینویسد: «... و لذا به ارزیابی شاخصهای کلان اقتصادی ازجمله سرمایهگذاری و تولید پرداختیم و عموما از این نظر دفاع کردیم که اگر رشد اقتصادی و سرمایهگذاری با مقداری تورم ملازمه دارد، باکی از پذیرش تبعات تورم نباید داشت. لیکن امروز واقعیات اقتصادی چنان است که در کنار تورم نسبتا بالا نه از رشد اقتصادی و افزایش سرمایهگذاری خبری هست و نه افزایش دستمزدها آن را جبران میکند و وضعیتی به وجود آمده است که قاطعانه میتوان گفت مردم زندگیکردن به نحوی که شرمگین نباشند را نمیتوانند تجربه کنند...». هاشمی در مصاحبه با صادق زیباکلام درباره نقدها میگوید: «روزنامه سلام خیلی زود شروع کرد. مجله بیان خیلی زود شروع کرد. اینها که در گروههای نزدیک به خودشان بودند. مجله کیان، گردون و دنیای سخن شروع کردند. یک عده از این نویسندگانی که از فضای انقلاب فاصله داشتند. کسی اینگونه به آنها میدان نمیداد. اینها شروع به کار کردند. ما هم میدیدیم و نگاه میکردیم. منتها روزنامههای خودی بیشتر به دولت میپرداختند. آنها هم مسائل بالاتر را به شکل دیگری مطرح میکردند. من هم بارها گفتم و اگر کسی در مصاحبههای من بگردد، پیدا میکند. بعضیها میگفتند اینها خوب نیست و هتاکی میکنند و دروغ میگویند و انتقادهای ناحق میکنند؛ مثلا در مجلس بعضیها بودند که تعبیرات خیلی بدی میکردند. دوستان سابق ما هم بودند. مثلا میگفتند که فلانی دست غارتگران را باز گذاشته است و روی این کلی حرف میزدند؛ یا اینکه ما ذوب در اقتصاد جهانی شدیم و داریم فرمانهای بانک جهانی را اجرا میکنیم یا اینکه همه خواستههای آمریکاست. از این تعبیرها در صحبتهای خیلیها میبینید. گاهی در دولت به من میگفتند که چرا ما ساکت هستیم؟ چرا با اینها که این حرفها را میزنند، برخورد نمیشود؟ چرا دروغ میگویند؟ من به آنها میگفتم که ببینید در این فضا، کسی جرئت نمیکند. به قوه قضائیه حرف بزند. به مجلس هم جرئت نمیکند حرف بزند. چون نمایندگان مجلس فوقالعاده حساس هستند و کوچکترین تعرضی که به مجلس میشود، مجلسیها خیلی داد و بیداد راه میانداختند. خودم در مجلس بودم. برایشان قابل تحمل نبود که چیزی به مجلس بگویند. فقط دولت مانده و بگذارید جایی باشد که تمرین دموکراسی شود و حرفهایشان را بزنند. شما جواب بدهید. من در مصاحبههایم جواب میدهم و شما هم جواب بدهید. این بحث بین ما زیاد بود». عبدی همیشه منتقد هاشمی ماند اگرچه در مراحلی به دفاع و حمایت از او پرداخته است؛ اما دستکم بعد از فوت آیتالله ترجیح داده است تا سکوت کند. پاسخ هاشمی به نقدهای فرهنگی منتقدان آیتالله همگی اقتصادی نبودند. جریاناتی هم بودند که به سیاستهای فرهنگی و سیاسی او نقد داشتند. سیاستهای فرهنگی او را در راستای شبیخون فرهنگی ارزیابی میکردند و درهای سیاست داخلی او را بسته میدیدند. جریان حزباللهی که در میانه دولت اول او متولد شده بود ازجمله منتقدان عرصه فرهنگی بود. تجمع در برابر سینماها، اعتراض به بدحجابی و در بخش نخبهگرای خود هم نقد به محتوای کتب منتشرشده و عملکرد وزارت ارشاد مجموع نقدها را تشکیل میداد. بااینحال هاشمی دفاع میکرد. او در مصاحبه با کیهان در جواب به آن نقدها در عرصه فرهنگی و مصادیقی نظیر حجاب میگوید: «وقتی میخواستیم کابینه اول را تنظیم کنیم، ما (هاشمی و آیتالله خامنهای) دونفری نشستیم و تنظیم کردیم. ایشان یادداشت میکرد. در آخر که همه وزرا تکمیل شدند، به خط ایشان نوشته شده و الان نزد من است؛ یعنی در انتخاب اعضای کابینه نظر ما یکی بود. در هر مورد بحث میکردیم. در دوره دوم هم همینطور بود. فقط ایشان گفته بودند: «به دو نفر رأی موافق نمیدهم و مخالفت هم نمیکنم. خودتان میدانید. اگر بهتر پیدا کردی، بیاور و من مخالف نیستم». بههرحال کابینه را انتخاب کردیم. یکی از این دو نفر، وزیر ارشاد نبود؟ - نه، بعد که آقای خاتمی رفت، وزیر بعدی کاملا با سلیقه کسانی که انتقاد فرهنگی میکنند، انتخاب شد، زیرا این حرفها دیگر شروع شده بود. اول آقای دکتر لاریجانی و بعد آقای مهندس میرسلیم بودند که میتوان آنها را در جناحی که منتقد فرهنگی هستند، به حساب آورد، بهعلاوه آنهایی که باید کار فرهنگی عملی در میدان کنند، کاملا به رهبری وابسته بودند؛ مانند حوزههای علمیه با آن وسعت، وعاظ، تریبونهای نماز جمعه، ائمه جماعات، سازمان تبلیغات اسلامی و نهادهایی از این نوع. ضمن اینکه خودم دخالت میکردم، روال را به گونهای کرده بودم که اگر بناست کاری کنند، خودشان بکنند... مقلد و شاگرد ایشان (آیتالله بروجردی) بودم. ایشان در درس بحث میکردند و میگفتند: «این احتیاطهایی که ما میکنیم، خلاف احتیاط است، چون از بس سختگیری میکنیم، افراد پشیمان میشوند. نباید بیشتر از همان مقدار که خدا خواسته است، از مردم بخواهیم». هاشمی و عالیجنابان هاشمی در دوره اصلاحات به سیبل رفت، ماجرای قتلهای زنجیرهای که پیش آمد، روزی نبود که «صبح نو» مطلبی درباره او ننویسد. بعدا از جانب اکبر گنجی لقب عالیجناب را هم دریافت کرد و به این وسیله شد نماد همه عقبگردهای سیاسی در ایران. هاشمی در مصاحبه با زیباکلام درباره این موضوع میگوید: «تاریخ تحولات ایران در دانشگاه بود، احساس من این است که آنقدر که شما روی وزارت آموزشوپرورش و صنایع اشراف داشتید و میدانستید که در آنجا چه میگذرد و وزرای این وزارتخانهها به شخص شما به عنوان رئیسجمهور پاسخگو بودند، این حالت در رابطه با وزارت اطلاعات نبود و تنها کسی که میتواند مرا و تاریخ ایران را از این ابهام دربیاورد، شما هستید؛ یعنی شما هستید که میتوانید به آیندگان و کسانی که تاریخ این مملکت را بررسی خواهند کرد، بگویید در هشت سالی که من رئیسجمهور بودم، همانقدر از وزارت مثلا صنایع آگاهی داشتم که درباره وزارت اطلاعات میدانستم یا مثلا وزیر اطلاعات به اندازه وزیر تعاون به من پاسخگو بود؛ اگر شما چنین چیزی بگویید، به نظر من جایی برای سؤال باقی نمیماند و فقط یک احتمال دیگر به وجود میآید که آقای هاشمیرفسنجانی خودش را بلاگردان بخشی از نظام میکند؛ یعنی به خاطر اینکه به نظام لطمه وارد نشود، خود را فدای حفظ حیثیت نظام میکند. فقط این احتمال میماند. نمیگویم تمام مواردی که آنها عمل میکردند، مطلع بودم... . مثلا وقتی که معلوم شد اینها موشکهایی را برای اینکه منافقین را بزنند، به اروپا فرستادند، از طریق یکی از افراد وزارت فهمیدم و پیگیری کردم، چون بدون اطلاع من عمل کردند، تنبیه کردم. همین آقای سعید اسلامی را در آن مسئله محاکمه اداری کردیم و به عنوان متخلف اداری از معاونت او را برداشتیم و در مشاورت گذاشتیم، به دلیل اینکه این کار را بدون اجازه انجام داده بود... . مواردی هم بود که به ادلهای لازم نمیدیدند به من بگویند و شاید به جاهای دیگر میگفتند. اگر آن طور مواردی هم اتفاق افتاد و من میفهمیدم که مثلا مقامی ذیحق دارای چنین نظری هست، میپذیرفتم، اینطور نبود که با او مبارزه یا مخالفت کنم، موارد اینگونه هم بود؛ شما مطمئن باشید که من برخورد و عزل میکردم و صریح میگفتم... مواردی هم بدون اطلاع ما انجام شد و بعضیها کشف شد و ما جلوی آن را گرفتیم و بعضیها ممکن است کشف نشده باشد». از جدایی تا وصل 6 روزه همانها که منتقدش بودند اما در آستانه انتخابات 84 به هاشمی دخیل بستند تا مانع پیروزی جریانی بشوند که خطرات آن را به خوبی پیشبینی میکردند؛ اما احمدینژاد چنان دوقطبیای درست کرد و چنان درباره مدیریت زمان هاشمیرفسنجانی سخن گفت که ائتلاف ششروزه هم نتوانست منجر شود تا هاشمی در هیاهو و پروپاگاندایی که احمدینژاد به راه انداخته بود اعتماد مردم را به خود جلب کند. چرا که هاشمی را پیش از احمدینژاد، چپهای خط امامی و دومخردادیها چنان نواخته بودند که بازسازی اعتماد ازدسترفته در شش روز حتما بعید بود. نزدیکشدن هاشمی به جریان اصلاحطلب یا نزدیکشدن اصلاحطلبان به هاشمی در 84، باعث شد جریان راست از او ناراحت شود. اگر کیهان روزگاری هاشمی را استوانه نظام میخواند و در نعت و منقبت او قلمفرسایی میکرد، بعدها نسبت به تحرکات، سخنان و مواضع هاشمی در دوره نخست احمدینژاد خرده گرفت. این نقدها روزبهروز افزایش یافت تا به 88 رسید، انتخابات 88 مرکز ثقل جدایی هاشمی از جریان راست بود. هاشمی در انتخابات حضور نداشت؛ اما بهترین مستمسکی بود تا احمدینژاد باز هم با توجه با حافظه تاریخی مردم از آن بهره انتخاباتی ببرد. زندهکردن دوقطبی احمدینژاد- هاشمی بهترین حربه رئیس دولت نهم بود. شور و شوق انتخاباتی در آستانه روز رأیگیری هاشمی را بر آن داشت تا به آیتالله خامنهای نامهای بنویسد، نامهای که بعدها جریان حامی احمدینژاد و دیگر مخالفان هاشمی را که حالا دیگر در طیف دوم خردادی محصور نمیشدند، با استناد به آن بارها به هاشمی بتازند و سخنان همسر او عفت مرعشی را سرآغازی برای اعتراضهای خیابانی قلمداد کنند. هاشمی اگرچه رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام بود و برای دورههایی هم رئیس مجلس خبرگان؛ اما اینها باعث نمیشد حریمش از نقد محفوظ بماند؛ شاید او تنها مسئولی بود که در زمان مسئولیت انواع نقدها را شنید و انواع برچسبها به او چسبانده شد. بااینحال هرجا که میرفت میگفت عشقش رهبری است. منتقدان در یک صف هاشمیرفسنجانی بعد از 88 طرد نشد؛ اما در رسانههای رقبا بارها تخطئه شد، نهتنها سیاستهایش در انتخابات 88 بلکه، روند کلی مدیریتی او از ابتدا تا انتها. 88 یک خاصیت دیگر هم داشت و آن پیوند مجدد مردم بود با هاشمی تا جایی که برای ثبتنام او در انتخابات 92 صف بستند و تجمع کردند و شعار سر دادند. برای سخنرانیهایش سوت و کف زدند. هرقدر چهره مردمی هاشمی در دولتهای احمدینژاد و پس از آن در دولت روحانی تقویت شد، بیشتر از سوی جریان مقابل کنار زده شد. آن قدر که تلاش میشد تا چهرهاش هم در صداوسیما به تصویر کشیده نشود. نوزدم دی 95 اما نقطه عطفي شد برای همه مخالفان و نقادان و صداوسیما. هاشمی در سیمای جمهوری اسلامی به یکباره تبدیل شد به یار دیرین انقلاب. برایش مستند پخش کردند، سیاهپوش شدند و برنامه زنده ترتیب دادند و چنان از نقشهای مختلف او سخن گفتند که انگار هیچگاه او را ترک نکرده بودند. احمد توکلی در یکی از همین برنامهها برای هاشمی بغض کرد. یامینپور در صفحه اینستاگرام خود توصیه کرد از یار دیرین انقلاب بدگویی نشود. حسین قدیانی، از مخالفان اعتراضات 88 در صفحه ایستاگرام خود نوشت: «... رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام اما، سوای آنکه بخواهد در تنور «موافقت» یا «مخالفت» بدمد؛ در وهله اول، «بزرگ» بود! و «زیرک» بود! و «سیاستمدار» بود! ضد انقلاب لازمنکرده «آقای هاشمی» یا حتی «آقای رفسنجانی» را به ما بشناساند؛ چراکه «حزبالله» هم «بزرگ» است! و «حزبالله» هم «زیرک» است! و «حزبالله» هم «سیاستمدار» است! اینکه «هاشمی خودمان» است و همان مرد محبوب دهههای پیشین که رگ گردنها کلفت کردیم در حمایتش، لیکن دشمن اصل کاری اگر از این «بدرود بیریا» سیلی میخورد، ما با افتخار حاضریم برای «آقای رفسنجانی» هم «دعای خیر» کنیم! آهای پیر دلاور جبههها! امشب، روح «فرمانده بزرگ جنگ» با هیچ شعاری مثل «ماشاءالله حزبالله» شاد نمیشود! «سیاست»، آخرش «سیاستمدار» را خسته کرد! او را ببر به همین شبهای کربلای ۵! به همان شبهای فرماندهی...» مسعود دهنمکی، از اعضای سابق انصار حزبالله که از منتقدان سیاستهای فرهنگی هاشمی بود هم با انتشار تصویر آیتالله در صفحه خود نوشت: «همه از خداییم و به سوی او باز میگردیم، هرگونه توهین ممنوع، اموات خود را به خیر یاد کنید ولو اینکه مخالفشان باشید». نوزدهم دیماه 95، مخالفان و منتقدان هاشمی یک جا جمع شدند. هاشمی دوباره یار دیرین و آیتالله لقب گرفت. خبری از ناسزا نبود و رمضانزاده، سخنگوی دولت اصلاحات، پیشنهاد كرد تا مراسم تشییع پیکر آیتالله به آشتی ملی تبدیل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.