از اصلاحات دموکراتیک تا انقلاب
عبدالاله بلقزیز . نویسنده عرب
موج راهحلهای اصلاحطلبانه و دموکراتیک در سالهای اخیر نزد بخش بزرگی از گروههای اپوزیسیون در کشورهای عرب فروکش کرده است. حوادث موسوم به «بهار عربی» نقطه عطفی در مبارزات جوانان عرب بود و این جنبشها هرچند در ابتدا رویکردی دموکراتیک و مسالمتآمیز داشت، اما بعد به سمت حرکتهای تند و خشونتبار کشیده شد. دلایل عقبگرد از جنبشهای مسالمتآمیز و دموکراتیک در جهان عرب به سمت حرکتهای خشونتآمیز و انقلابی را میتوان به این صورت دستهبندی کرد: 1- محیط سیاسی بهطورکلی زمینهساز این جنبشها بود، زیرا پیش از آن تقریبا همه به این باور رسیده بودند و اینطور جا افتاده و حتی به یقین تبدیل شده بود که «انقلابکردن» دیگر غیرممکن است. از سوی دیگر، حرکتهای آزادیبخش یا حرکتهای دموکراتیک نیز بهشدت تصفیه و نابود شده بود. فعالیتهای سندیکایی و سیاسی فروکش کرده بود و پدیدههای منفی در جامعه نظیر بیتوجهی، کنارکشیدن از سیاست یا عدم مشارکت سیاسی افزایش پیدا کرده بود و درهمانحال بر فقر فقیران و حاشیهنشینان افزوده میشد. طبقه متوسط جامعه بهشدت آسیب دیده بود و در مقابل نهادهای امنیتی در کنترل جامعه و برافراشتن مشتهای آهنین خود هر روز قویتر میشدند. 2- حرکتهای مدنی جوانان اساسا خصلتی رادیکالی دارد و با وجود سرکوبهای امنیتی شدید خواستار استمرار اعتراضات میشود. بههمیندلیل حرکتهای اولیه از حالت اصلاحطلبانه و مشخص (نظیر مبارزه با فساد، تأکید بر آزادیها، تحقق عدالت اجتماعی و...) بهسرعت به سمت خواستههای سیاسی مستقیم و حداکثری کشیده شده و شعار «سرنگونباد نظام» را سرلوحه کار خود قرار داد. هرچند حرکت جوانان در عرف مبارزات ملتها غیرسیاسی توصیف میشود، اما همین جوانان عرب بودند که سقف برنامهها، شعارها و اصطلاحات سیاسی را بالا برده و بر دیگران نیز تحمیل کردند. آنها در یک حرکت تاریخی نادر حرکتهای اجتماعی را به اقداماتی انقلابی مبدل کردند. بهاینترتیب جنبشهای عربی بهگونهای در آمد که به جای آنکه رهبران مردم را هدایت کنند، مردم آنان را رهبری میکردند. 3- ورود جنبشهای «اسلام حزبی» و گروههای «جهادی» مسلح به خط تحولات و منحرفکردن جنبشها از روند طبیعی خود به سمت استفاده حداکثری از خشونت و سلاح. این امری واقع بود که بر همه تحمیل میشد. یعنی هم بر نیروهای مدنی و هم بر نظامهای حاکم که باید با خشونت بیشتری به آنها پاسخ میدادند. در چنین وضعیتی اپوزیسیون خود را در برابر دو راه میدید: یا اینکه از صحنه عقبنشینی کند و به یک موضعگیری سیاسی مستقل از گروههای ستیزهجو روی آورد یا اینکه با این گروهها شریک شده و تلاش کند از نتایج یک «انقلاب» مسلحانه بهرمند شود. بهاینترتیب، بخشهایی از نیروهای اپوزیسیون در کشورهای عرب سقف مطالبات خود را بالا برده و هرچه در قلمرو سیاسی ناکام میشدند، به قلمروهای نظامی پناه میبردند. 4- بخش بزرگی از نیروهای اپوزیسیون عرب هنوز هم نسبت به تغییرات دموکراتیک تدریجی که باید در طول زمان به دست آید باوری عمیق ندارند و به عبارتی دیگر، هنوز به لحاظ اصولی به عمل دموکراتیک، مسالمتآمیز و متراکم قائل نیستند و اگر هم باشد به آن به صورت یک موضع تاکتیکی مینگرند نه یک رویکرد استراتژیک. به عبارتی دیگر، از روی اضطرار به آن روی میآورند نه از روی اختیار و انتخاب. اینها نشان میدهد برخی تجدیدنظرهایی که در گذشته تعبیر به «عمل انقلابی» شده بود، صادقانه نبوده است. دلیل آن هم این است که تا فرصت دست داد، تودهها به خیابان ریختند و تحت فشار تودههای ملتهب، نیروهای اپوزیسیون نیز علیه خود کودتا کرده و دوباره به همان جایی برگشتند که در گذشته بودند و مطالبات حداکثری را مطرح میکردند. در کنار این چهار عامل که همه آنها را میتوان اشتباهات نیروهای اپوزیسیون به حساب آورد باید از عامل پنجمی نیز یاد کرد که نهتنها هیچ مسئولیتی را متوجه مخالفان نمیکند، بلکه در مقابل آنها قرار دارد و آن استبداد نظامهای سیاسی است. استبداد نظامهای سیاسی در کشورهای عرب هیچ مجالی را برای مخالفان باقی نمیگذارد تا آنها بتوانند افکار و اعمالشان را طبق شرایط زندگی تنظیم کنند. نظامهای یادشده اجازه نمیدهند اپوزیسیون وارد فرایند دموکراتیک مسالمتآمیز شود و به این وسیله جلوی ماجراجوييهای سیاسی یا فعالیتهای مخرب را بگیرد. نظامهای استبدادی کاری جز این ندارند که مخالفان را به هر قیمتی شده سرکوب کنند و آنها را با قدرت از حوزههای سیاسی خارج کنند تا بتوانند همچنان به فعالیتهای خودشان ادامه دهند. نتیجه همین سیاستهاست که بخشی از اپوزیسیون را مجبور میکند تا به دین به عنوان یک سرمایه متوسل شده و موضع سیاسی و مشروعیت سیاسی خود را بر آن بنا کند. منبع: الخلیج
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.