بازگشت به عصر تاریکی
طلال سلمان*
روزنامهنگاری اعراب در کشورهای مختلف منطقه، دچار مصیبتی وحشتناک شده است که نهتنها نقش روشنگرانه، خبری، تحلیلی، سیاسی و فرهنگی، اجتماعی و ورزشی آنها را تهدید میکند، بلکه از اساس موجودیتشان را در معرض تهدید قرار داده است. درباره عواملی که روزنامهنگاری را به این وضعیت رساند، نظرات و تحلیلهای مختلفی بیان شده است. برخی این مسئله را به تحولات علم ارتباطات و دستگاههای جدید اطلاعرسانی، ازجمله کامپیوتر و نبوغ فعالان حوزههای نوآوری و تقویت وسایل ارتباطجمعی نسبت میدهند و میگویند این امر منجر به غلبه بر کاغذ، یعنی روزنامه و مجلات مکتوب و حتی کتاب به عنوان ابزاری برای گفتوگو و تبادل فرهنگ و نشر آگاهی شده است. اما برخی دیگر آن را به محدودبودن زمان در عصری نسبت میدهند که اصلیترین عامل سرمایهگذاری در آن وقت است. گروه سومی نیز هستند که آن را به فقدان سیاست یا وجود نزاعهای سیاسی در کشورهای عرب، از شرق تا غرب حواله میدهند. اما اکثر متفکران و صاحبان رأی احساس میکنند دلیل واقعی خاموشی روزنامهنگاری به فقدان تأثیرگذاری آنان برمیگردد به مجموعه کشورهای عرب که در قلب یک سکوت و فقدان گفتوگو زندگی میکنند و قدرت بر هوا و کاغذ سیطره پیدا کرده و دهانها را به زور یا حیلهگری یا هر دو، بسته و طبعا تکصدایی را که همان موضع حکومت باشد، مسلط کرده و در نتیجه افکار، نوآوریها، ابراز نظرات مختلف یا متمایز یا مغایر، حتی اگر در ذاتش به نفع ملت بوده و ضرورتا نیز با «نظام» حاکم دشمنی نداشته باشد و حداکثر اینکه وابسته و مزدور نباشد، از بین رفته است. تکرأیی کشنده است، بهخصوص وقتی تحمیل شده باشد. روشن است که در هر جامعهای دیدگاههای مختلف و متعارض وجود دارد. در هر کشوری کسانی هستند که از دولت موجود حمایت میکنند و کسانی نیز با آن مخالفت میکنند. بهخصوص که جوامع ما بهتازگی ویژگیهای عشایری، طایفهای و منطقهای خود و تأثیرات فرهنگی و سیاسی ناشی از آن را پشت سر گذاشته است. همین جوامع تقریبا اکثر برنامههای خود را ابتدا از غرب، بریتانیا و فرانسه تقلید کرد تا اینکه فرهنگ آمریکایی بر آن غالب شد. برگردیم به جوهر موضوع و اینکه روزنامهنگاری عرب در احتضار است. مقصودم از روزنامهنگاری، صدها روزنامه و دهها مجله سیاسی است که نقشی مهم در تکوین آگاهی جوامع خاورمیانه داشتند. بهلحاظ تاریخی قاهره «مرکز» و مادر روزنامهنگاری عرب به شمار میرود. با وجود اینکه تعدادی از مؤسسان مهمترین روزنامههای مصری، لبنانی یا سوری بودند، اما اکثر خوانندگانشان تودههای مصری بودند. این کار ابتدا از اسکندریه شروع و سپس به قاهره کشیده شد که مهمترین روزنامههای عرب (المقتطف، سپس الاهرام و دارالهلال) در نیمه دوم قرن نوزدهم در آنجا منتشر شد. روزنامهنگاری مصر رتبه نخست را به این دلیل به دست نیاورد که اولین شروعکننده بود، بلکه پیشگام بودن، كليد روزنامهنگاری مصر در جهان عرب بود. به این معنا که پیش از خبر و پس از آن، فرهنگ، علم و اطلاعات را به خواننده میداد. بعدها نوبت به تصویر رسید و بعد کاریکاتور که نبوغی در بیان افکار و نظرات، بدون استفاده از کلمه بود و مفتشان دیگر نمیتوانستند آن را پاک کنند یا خط بزنند. نسلهایی از روزنامهنگاران عرب فنون روزنامهنگاری را از مصر و بهویژه الاهرام، دارالهلال، الاخبار و روزالیوسف... گرفتند؛ فن مقالهنویسی، تحلیل سیاسی، رپرتاژ و فن تصویر را پیش از کاریکاتور. ما اینجا نمیخواهیم وارد تاریخ روزنامهنگاری شویم. اما باید اشاره کنم که روزنامههای مصر در دهههای 40، 50 و حتی اوایل 60 بیشتر به نشریات و دفاتر شخصی شبیه بود؛ زیرا تعدادی از آنها را شاعران و نویسندگانی منتشر میکردند که به روزنامهنگاری به عنوان یک شغل نگاه نمیکردند. آنها در واقع صاحب نظراتی بودند که زحمت انتشار مطبوعات را به منظور انتشار افکار و دیدگاههای خودشان متحمل میشدند. همچنین منازعات سیاسی، فکری و تأکید بر هویت و همراه آن شایستگی پیش از مصلحت و پس از آن، موجب شد تا تحرکی اضافی در روزنامهنگاری در مصر ایجاد شود. تردیدی وجود ندارد که مرحومان محمد التابعی، محمد حسنینهیکل، احمد بهاءالدین، فتحی غانم، احسان عبدالقدوس علاوه بر مصطفی و علی امین روزنامهنگاری مصر را توسعه داده و درهای تازهای را به روی نویسندگان بزرگ، شاعران، متفکران روشنگر و کل صاحبنظران گشودند. بهاینترتیب الاهرام، الاخبار، روزالیوسف و مجله المصور و سایر کتابها و روزنامههایی که این ناشران منتشر کردند، به منزله چراغهایی در تاریکی دوران پس از استعمار و شروع مرحله آزادیبخشی بود که جمال عبدالناصر آن را رهبری کرد. خود شخصیت ناصر یک «مرکز» و «چارچوب جامع» را فراهم کرد؛ کمااینکه ایمان او به عربیت، به مصر در رهبری امت عرب مشروعیت بخشید. این در حالی بود که مصر میراثی مبارزاتی و متراکم را از زمان قیام عرابی پاشا و سپس انقلاب 1919 به رهبری سعد زغلول و حزب الوفد اندوخته و با پیشگامان روشنفکری همراه شده بود. این کاروان عظیم به سمت فردایی بهتر میرفت و شعارهایش وحدت، آزادی و سوسیالیسم بود (طه حسین، توفیق الحکیم، عباس العقاد، صلاح عبدالصبور، احمد عبدالمعطی حجازی و بعد از آن احمد شوقی، حافظ ابراهیم، خلیل مطران و جورجی زیدان و...). طبیعی بود که انقلاب مصر با همه مفاهیمش دوباره به عربیت به عنوان یک هویت جمعی در نقاط مختلف کشورهای عرب اعتبار بدهد. تأسیس دولت وحدت بین مصر و سوریه، انقلابها و قیامهای پیدرپی در کشورهای گوناگون این دوران (عراق، لبنان، پیروزی درخشان انقلاب الجزایر و برکناری الامام در یمن و...) شاهدی بر این مدعاست. در چنین شرایطی بود که بیروت نقشی حیاتی و بزرگ در سطح سیاسی، فکری و فرهنگی پیدا کرد. بهویژه اینکه دعوت به ناسیونالیسم و پروژه وحدت از طریق منازعات سیاسی و فکری زمینهای حاصلخیز و حیاتی را در حوزههای فکری، فرهنگی و روزنامهنگاری بهطورکل به وجود آورده بود. نقش رهبریکننده مصر و سرزندگی نیروهای ناسیونالیسم در انتشار تعداد زیادی از روزنامهها و مجلات اهمیت داشت. حتی بیروت به قلمرویی برای نزاع بین افکار و فراخوانهایی نظیر غربگرایی و هویتگرایی (و در بطن آن طایفهگرایی) تبدیل شده بود. هر گروهی برای خود مجلهای و روزنامهای به زبان عربی و فرانسه و سپس انگلیسی داشت. اینها همه مربوط به گذشته است. آن هم بعد از شکست در برابر دشمن اسرائیلی و رفتن جمال عبدالناصر آن هم در شرایطی که مصر نیاز مبرمی به رهبر داشت. این روند در پشت روشهایی که انور سادات در پیش گرفت و رفت به کمپ دیوید تا با دشمن اسرائیلی صلح کند، مخفی بود و بعد راه را بر صاحبان نفت و حاکمان طایفهگرا باز کرد تا روزگار تلاش برای آزادی کامل و تأکید بر وابستگی به عربیت را پشت سر گذاشته و به سمت اشکال تازهای از روابط بین کشورهای مختلف عربی اعم از فقیر و غنی بروند. مهم این است که ما در زمانه دیگری زندگی میکنیم. زمانهای که کاملا با دهههای 50 و 60 و حرکت به سمت تکامل و وحدت تفاوت دارد. در این دوران هر دولتی دشمن دولت دیگر عربی است. برخی از دولتهای عربی در خون ملتشان غرق شدهاند. این حرکت فکری هیچ بهایی به موطن خود نمیدهد. دیگر دوران روشنفکران سپری و متلاشی شده است. برخی روشنفکران را دولتها خریده (یا بازداشت کردند) و برخی دیگر به اقصی نقاط جهان مهاجرت کردند. گروه سوم نیز مجبور شد خود را در سکوت دفن کند. بدیهی است در چنین وضعیتی و در سایه مرزهای آهنین بین یک عرب با عرب دیگر و حاکمیت سلطه و متهمشدن هر مخالفی به هر اتهامی و طغیان ثروتهای نفتی و... روزنامهنگاری نقش پیشگامی خود را از دست داده و کسانی که رؤیاهای تغییر داشتند تن به هجرت دادند یا به انحای مختلف سرکوب شوند. ما دوباره به عصر تاریکی برگشتهایم. تحمیلکردن نظر واحد به معنای تعمیم نادانی و جهل است. به معنای تعمیم هرجومرج مسلحی است که خود را حتی بر تشکلهای دارای شعارهای اسلامی تحمیل کرده و فضایی از رعب و وحشت را به وجود آورده است. اینها به همراه نظامهای سرکوبگر با آزادی تفکر و عمل و تلاش برای رسیدن به فردایی بهتر مقابله میکنند. با این توضیحات، شما از من میپرسید چرا «السفیر» بسته شد؟ سایر روزنامهها نیز یک روزی همین کار را خواهند کرد. روزنامههایی که روزگاری نقشی روشنگرانه و برجسته در سطح کشور خود یا خارج از آن داشتند! * طلال سلمان، مؤسس و سردبیر روزنامه السفیر بود که چند روز پیش پس از 42 سال مرگش را رسما اعلام کرد. منبع: الشروق
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.