|

مرور

از عشق‌های بی‌كران «كتاب عشق‌بازی» عنوان كتابی است از شهرام شفیعی كه به‌تازگی در نشر پیدایش منتشر شده است. این كتاب، شامل صدوبیست‌ویك لوح است كه همگی براساس قصه‌های قرآنی نوشته شده‌اند. بهاء‌الدین خرمشاهی پی‌گفتاری برای این كتاب با عنوان «شیوه شیوا» نوشته و در بخشی از آن، درباره متون منثور كلاسیك فارسی نوشته است: «از نثر كهن ما، فی‌المثل از قرن سوم تا پنجم هجری آثار چندانی به جای نمانده است. ترجمه تفسیر طبری و ترجمه تاریخ طبری از جمله این آثار است. همچنین اثری فصیح و بلیغ و بسیار خوشخوان‌تر به نام كیمیای سعادت، نوشته ابوحامد محمد غزالی را داریم. از قرن ششم هجری به این‌سو آثار بیشتری داریم. نمونه‌های والایی چون كلیله و دمنه و مرزبان‌نامه -كه داستان‌هایشان به صورت استعاره و تمثیل از زبان جانوران و بیان زندگی آنها نقل می‌شود. همچنین سیاست‌نامه، قابوس‌نامه و كمی‌ بعد مرصادالعباد را داریم كه روشن‌تر و خوشخوان‌ترند. از قرن هفتم و هشتم اما آثار منثوری به جای مانده كه از شدت آرایه‌مندی و پیرایه‌بندی، یعنی كاربرد صنایع ادبی و افراط در به‌كارگیری واژگان و تعبیرات و تركیبات عربی، امروزه حتی برای استادان ادب خوشخوان است. از قرن هفتم، گلستان سعدی، مانند چشمه آب حیات در درون ظلمات، می‌درخشد و قرن‌هاست كه در مكتب‌ها و در روزگار جدید در آموزشگاه‌ها و دانشكده‌ها، متن فارسی‌آموز نوجوانان و جوانان بوده است و خواهد بود... مجالس سعدی كه آخرین بخش از كلیات اوست، بازنوشته تندنویسی چند مجلس از مجالس وعظ و خطابه اوست، و جای شگفتی‌ است كه اغلب دوستداران سعدی و خوانندگان كلیات از آن غافلند.» خرمشاهی در مقاله‌اش، نثر فارسی را به سه دسته تقسیم كرده است. اول، نثر ساده و به اصطلاح مرسل سده‌های سوم تا پنجم كه مقدمه شاهنامه ابومنصوری از اولین نمونه‌های آن است. بعد، در قرن ششم تا هشتم هجری، نثر مصنوع یا فنی غالب است. از قرن نهم تا دوازدهم نیز هر دو سبك ادامه دارد. نیمه دوم قرن دوازدهم تا اوایل قرن چهاردهم، دوره بازگشت ادبی نام دارد. در این دوران، شاعران و نویسندگان به سبك و سیاق قدمای قرون چهارم و پنجم مثل فرخی، عنصری و منوچهری رجعت می‌كنند. و نیز به آثار كسان دیگری چون نظامی، مولوی، سعدی و حافظ. «بیش از یك قرن پیش، انقلاب فراگیر مشروطیت درمی‌گیرد. در این عصر، ادبیات مردمی می‌شود. صنعت چاپ رواج می‌یابد. نشریات (اعم از روزنامه و مجله) پدید می‌آید. طبعا طرز تازه‌ای از نگارش كه در گذشته سابقه نداشته، یعنی مقاله‌نویسی باب می‌شود كه بیشتر از زبان بهره می‌گیرد تا ادبیات، از سوی دیگر، داستان‌نویسی و نمایشنامه‌نویسی هم، به سبك جدید رایج می‌شود. رفته‌رفته زیبانویسی كمتر ولی شیوانویسی بیشتر و حجم كتاب/ مقاله‌نویسی روزافزون می‌شود.» خرمشاهی البته از «نویسندگان هنری‌نویس» هم نام می‌برد كه هم زیبا می‌نویسند و هم شیوا، مثل شاهرخ مسكوب و ابراهیم گلستان. خرمشاهی چند ویژگی نیز برای «كتاب عشق‌بازی» برشمرده است. او این كتاب را از نظرگاه هنر زبانی-ادبی یك «پدیده» دانسته است. «زیبایی روح‌نواز این اثر، بازتابی از زیبایی جاودانه-جذاب قصه‌های قرآن است.» خرمشاهی زیبایی این كتاب را برآمده از شیوایی آن دانسته است. «شیوایی آن، علاوه بر آن‌كه تكیه بر قصص قرآنی دارد، در نگرش و نگارش ظریف نویسنده نهفته است. یعنی در نگاه ظریف او به جهان، و ظرایف زندگی.» خرمشاهی دیگر ویژگی این كتاب را در این دانسته كه نویسنده هوشمندانه سجع و جناس را كنار گذاشته و از عناصری دیگر بهره گرفته است: تمثیل و تشبیه تمثیلی و نادره‌گویی. در بخشی از لوح چهل‌وهفتم كتاب با عنوان «شاخ» می‌خوانیم: «این جهان را طول و عرض و بانگ و برق، بسیار است؛ لیكن عشق از هر طول و عرض و بانگ و برق فراتر باشد و چون خورشید برآید، ابرها ناپدید شوند. چون دست نیاز به سوی لئیمان دراز شود، رخسارشان چون خاكستر است. همواره بسوزید تا هیچ خاكستر نمانید. هرچه در جهان آید، رونده باشد؛ زیرا كه هیچ عكس در آینه مخلد نتواند باشد. مال هر گنجور جز فنا نباشد؛ از هر چراغ كه برافروخته شود یا از هر دیبا كه بردوزند...».

شرح رباعیات مولانا اگرچه مولانا را بیشتر با «مثنوی» و غزلیاتش می‌شناسند اما او بیش از دو هزار رباعی هم دارد كه در سنت ادبی فارسی حایز اهمیت‌اند و كمتر دیده‌ شده‌اند. «باغ اسرار خدا» عنوان كتابی است از سیداحمد بهشتی‌شیرازی كه در آن به رباعیات مولانا پرداخته و آن‌ها را شرح كرده است. در توضیح خود كتاب درباره شیوه شرح رباعی‌های مولانا آمده: «در كتاب حاضر این رباعیات بر مبنای مانیفست انبیا و اولیا كه عشق به خداست، و بر مبنای یحبهم و یحبونه كه در قرآن مجید آمده است شرح شده. بر مبنای اینكه هیچ چیزی در این عالم شریف‌تر و عزیزتر و گرانبهاتر از عشق نیست.» در شرح رباعی‌های مولانا، جابه‌جا از اشعار دیگر مولانا و دیگر شاعران كلاسیك فارسی نمونه آورده شده است. در ادامه شرح یكی از رباعی‌های مولانا برای نمونه ذكر می‌شود: «آمد بت خوش‌عربده می‌كیشم/ بنشست چو یك تنگ شكر در پیشم/ بر بر بنهاد بربط و ابریشم/ این پرده همی زد كه خوش و بی‌خویشم». شاید این رباعی را مولانا در رابطه با رسیدن دوستش مولانا شمس‌الدین تبریزی به قونیه فرموده است. می‌فرماید آن بت خوش‌عربده‌ام كه كیش میخوارگی و بدمستی دارد، نزدم آمد و همچون تنگ شكری پیشم نشست و سازهای بربط و ابریشم را به‌بر گرفت و این پرده را برایم نواخت كه: خوش و بی‌خویشم! ای عزیز، اصل و بنیاد و خلاصه عرفان، شناخت خود و خوشی و بی‌خویشی‌ست و پادشاه و امام بی‌خویشان و مومنان آن كسی‌ست كه به هنگام نماز، پیكان از پای او بیرون كشیدند...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.