رویارویی 37ساله بر سر پولهاي بلوكهشده
ترجمه: شهرام زرندار
ايالات متحده بعد از سقوط شاه ایران در سال 1979، حداقل 400 میلیون دلار از پولهای ایران در صندوق پنتاگون را بلوكه کرد و جمهوری اسلامی ايران نيز هرگز از تلاش برای پسگرفتن این پولها دست برنداشت. تهران خواهان بازپسگيري این پولها از جیمی کارتر در مقابل آزادكردن 52 دیپلمات آمریکایی بود و اين پول را از دولت ريگان نيز در مذاكراتي كه به ماجراي ایران- کنترا منجر شد، میخواست. موضوع پولها در جريان مذاکرات ایران با کاخ سفید جورج اِچ. دبلیو بوش نيز مطرح شد. هیچ يك از دولتها در ايالات متحده با تحویلدادن همه این پول موافقت نکرده بودند تا اينكه در 17 ژانویه گذشته و کمی بعد از اینکه چهار شهروند آمریکایی در یک مبادله زندانی، از زندانهای ایران آزاد شدند، یک بويینگ دولتی ایران از فرودگاه کوینترین ژنو، درحالیکه 400 میلیون دلار را به فرانک سوئیس دريافت كرده بود، به هوا برخاست. این پول را صبح همان روز دولت ایالات متحده به سوئیس حمل کرده بود. براساس مصاحبههاي انجامشده با مقامات ايالات متحده مسئله پولهای بلوكهشده ایران يكي از موضوعات اصلي در خصومت مداوم دو کشور از زمان انقلاب ایران در سال 1979 تا امروز بوده است. مسئلهاي كه نهايتا برطرف شده، اگرچه حفظ الگوي چهار دهه گذشته در اين خصوص، با حساسيتهاي مالي ديگر و زندانيان آمريكايي بيشتر كه نشاندهنده درامهاي مشابه پيشروست، جايگزين شده است. در 18 ماه گذشته، ایران حداقل سه شهروند آمریکایی دیگر را به اتهام تهدید علیه امنیت ملی دستگیر و بازداشت کرده است. حسن روحانی، رئیسجمهوري ایران از ایالات متحده خواسته تا یک بخش دیگر از پولهای ایران (دو میلیارد دلار که در سال 2009 در حساب سیتیبانک بلوكهشده) را بازگرداند. پیشنهاد روحاني اين است كه با یک معامله شبیه معامله 400ميليوندلاري اين مسئله حل شود. او در ماه سپتامبر با اشاره به اينكه موضوع آزادي زندانيان و پولهاي بلوكهشده ايران به صورت همزمان و به موازات هم مورد بحث قرار گرفته است، به اِنبیسی گفته بود: «شاید بتوان هنوز هم این گفتوگوها را بهطور همزمان ادامه داد». بنا به اعلام دولت اوباما، این 400 میلیون دلار و 3.1 میلیارد دلار سود آن، به عنوان باج پرداخت نشده و بخشي از توافق ايران و آمريكا برای حل مشاجره قديمي دو كشور درباره داراییهای بلوكهشده ایران بوده است. بههرحال، پرداخت اين پول به ايران و حل رویارویی مالی، به امضای توافق هستهای ایالات متحده و همپیمانانش با رهبران ایران کمک کرد؛ به اضافه اينكه مقامات کاخ سفید امیدوارند این توافق بتواند به ایجاد رفتارهای میانهروانه در ایران منجر شود. گفتني است، منتقدان سیاست باراک اوباما كه دونالد ترامپ، رئیسجمهور منتخب يكي از آنهاست، به انتقال این وجوه نيز همچون توافق هستهای با ایران انتقاد دارند و همزماني اجراي توافق مذكور با انتقال پولها را باجدادن به یک رژیم اسلامگرا که هیچ میلی به دستبرداشتن از دشمنیاش با ایالات متحده ندارد؛ تلقي میکنند. مقامات پنتاگون تهران را متهم ميكنند كه از زمان اجراي توافق هستهاي تا امروز حمايتش از گروههای شبهنظامی در سرتاسر خاورمیانه را افزايش داده است. قانونگذاران ایالات متحده تاکنون دهها لایحه را به رأي گذاشته و خواهان جلوگیری از انتقال وجوه در آینده به ایران و منع قانوني پرداخت باج از سوي ايالات متحده هستند. اوباما تلاش ميكند قبل از ترکِ کاخ سفید در ماه آینده، به شرکتهای تجاری اروپایی و آمریکایی برای انجام معاملات چندمیلیارددلاری با ایران که شامل فروش هواپیماها نيز میشود، اطمينان خاطر داده و توافق هستهای را محکمتر كند. ترامپ نيز وعده داده که یا توافق هستهای را پاره كند یا آن را به مذاکره مجدد بگذارد؛ چیزی که تهران میگوید آن را انجام نخواهد داد. ايران در زمان شاه، بزرگترین خریدار سلاحهای آمریکایی بود و واشنگتن به تهران به عنوان حلقه واسط استراتژیاش برای تأمین امنیت خلیج فارس و کشورهای نفتخیز منطقه و جلوگیری از جاهطلبیهای شوروی در خاورمیانه نگاه میکرد. دهها شرکت دفاعی آمریکایی همچون بویینگ، وستینگهاوس الکتریک و راکفل اینترنشنال قراردادهایی در راستاي تأمین خواستههای نیروهای نظامی شاه با ايران بسته بودند. حکومت ایران میلیونها دلار را برای تضمین جریان مداوم سلاحهای آمریکایی به ایران در صندوق ذخیره پنتاگون بیعانه گذاشته بود. سرنگونی شاه همپیمانی نظامی ایران و ایالات متحده را درب و داغان و پنتاگون میلیاردها دلار از قراردادهای دفاعی خود را لغو کرد. ایالات متحده پس از اینکه دانشجویان عصبانی از حمایت آمريكا از شاه، دیپلماتهای آمریکایی را در سفارت آمریکا در تهران در نوامبر 1979 گروگان گرفتند؛ رسما روابط خود با ایران را متوقف کرد. در ژانویه سال 1981، پس از اینکه دولت کارتر 12 میلیارد دلار از پولهای ایران را به حكومت جدید منتقل كرد؛ ایران گروگانها را پس از 444 روز آزاد کرد. مقامات کنونی و سابق ایالات متحده که در دیپلماسی ایران درگیر بودهاند... ...میگویند این اقدام نشانه اولین معامله مالی بین ایالات متحده و ایران بوده است. برخی از قانونگذاران استدلال میکنند این معامله نزدیک به مرز پرداخت باج بوده است. ايران و ايالات متحده در سال 1981 توافق کردند تا در دادگاهی در شهر لاهه كه سه قاضي ايراني، سه قاضي آمريكايي و سه قاضي از ساير كشورها در آن قضاوت ميكنند، به مشاجرات مالی باقیمانده از دوران شاه رسیدگی كنند. پس از اينكه اين هيئت داوري در سال 1982 شروع به كار كرد، حدود چهارهزار پرونده به دادگاه رسید. بر اساس نظر وکلای آمریکایی و ایرانی که در این فرایندهای قانونی شرکت کردهاند. در برخي از مشاجرات بين دولتهاي آمریکا و ایران و برخی پروندههای خصوصی توافقاتی به دست آمده اما مسئله صندوق ذخیره پنتاگون و بسیاری از معاملات تسلیحاتی در میان آنها نبود. دولت ریگان نيز با مسئله پولی که در صندوق ذخیره پنتاگون نگهداری میشد، روبهرو شد و هنگامیکه در ميانه سالهاي دهه 1990 کانال مخفی و سری به تهران باز کرد، منجر به رسوایی ایران کنترا شد. مقامات ایالات متحده در راستاي بهترسازي روابط، دهها جلسه را با نمایندگان ايران در سالهای 1985 و 1986 برگزار کردند و بر سر میز مذاکره، خواستار کمک ایران در جهت تأمین امنیت و رهاسازی گروگانهاي آمريكايي در لبنان شدند. آمريكاييها در ازای کمک ایرانی موضوع تحویل موشکهای ضدتانک براي استفاده در جنگ علیه دیکتاتور عراقی صدامحسین را مطرح کردند اما به گفته حاضرين در اين ملاقاتها، ایرانیها چیزی بیشتر از این میخواستند. آنها خواهان برگرداندن همه پولهای صندوق ذخیره پنتاگون یا سلاحهایی که اعتقاد داشتند از قبل خریداری کردهاند، بودند اما ایالات متحده از انجام این کار خودداری کرد. اولیور نورث، سرهنگ سابق تفنگداران دریایی که ناظر تنظیمات ایران - کنترا بوده با اشاره به پولهای ذخیرهشده ایران در پنتاگون میگوید: «آنها در هر یک از جلساتی که با هم داشتیم این مسئله را مطرح میکردند و این تبدیل به یک درجازدن ذهنی شده بود». در دوران ریاستجمهوری جورج هربرت، واکربوش (بوش پدر) وکلای ایالات متحده در لاهه رسيدگي به همه ادعاهای خارقالعاده را آغاز كردند و این تلاشی برای بهینهسازی پیوندها با ایران تحت ریاستجمهوری هاشمیرفسنجانی که ذهنیت تاجرمآبانهای داشت؛ بود. بالاخره 200 میلیون دلار از داراييهاي ايران در صندوق ذخیره پنتاگون در سال 1990 پرداخت شد. در 1991 نيز یک توافق دیگر درمورد معاملات تسلیحاتی شکست خورده، به دست آمد. گروگانهای آمریکایی در لبنان کمی بعد از پرداخت این وجه آزاد شدند و این باعث پدیدآمدن اتهاماتی در کنگره شد که میگفتند باج پرداخت شده است. مقامات فعلی و سابق ایالات متحده میگویند، اتهامات واردشده به ايران، سیاستهای پیرامون صندوق ذخیره پنتاگون را چند برابر پیچیدهتر كرده است. ایران تأمینکننده سلاح و حامی مالی گروههایی مثل حزبالله، حماس و جهاد اسلامي است که وزارت امور خارجه آمريكا آنها را گروههای تروریستی محسوب میكند. كنگره در سال 1996 قانونی را تصویب کرد که به قربانیان تروریسم اجازه میداد تا دولتهای خارجی را به خاطر صدمات مالی به محاکمه بکشند. دو سال بعد خانواده الیسا فلاتو، یک زن 20ساله از نیوجرسی که در نوار غزه در جريان حمله انتحاری به یک اتوبوس کشته شده بود، موفق شد حکم پرداخت غرامت 250میلیوندلاری علیه ایران را در یک دادگاه آمريكايي از آن خود کند. خانواده فلاتو و وکلایشان شروع جستوجو در سراسر ایالات متحده به دنبال امکان بلوکهکردن داراییهای ایران کردند و یکی از دادستانها، متوجه وجود 400 میلیون دلار پول ایرانیها در صندوق ذخیره پنتاگون شد. درنهایت وزارت خزانهداری پول مورد نظر را در جای دیگری پیدا کرد و آن 400 میلیون دلار در حساب صندوق پنتاگون باقی ماند. وكلاي ايالات متحده در لاهه در طول دوره دوم ریاستجمهوری اوباما رسيدگي به ادعاهای مالی ایران را که از دوران شاه باقی مانده بود تشدید کردند.جان بلینجر، وکیل ارشد در وزارت امور خارجه جورج دبلیو بوش میگوید: «فکر میکنم کاملا روشن است که ما باید در نقطهای به توافق میرسیدیم». اين موضوعي است كه وكلاي آمريكايي كه در طول دولت جمهوريخواه بوش در لاهه مشغول كار بودند، در مورد آن اتفاق نظر داشتند. ایران خواهان 10 میلیارد دلار بود و به نرخ بالای بهره در سالهای دهه 70 میلادی اشاره میکرد و با توافق حاصله در دادگاه لاهه، ایالات متحده موافقت کرد که 400 میلیون دلار به علاوه 3.1 میلیارد دلار بهره به ایران بپردازد. ایالات متحده میگفت این پرداختها پیشرفتهای کلیدی در خاتمهدادن به همه مشاجرات مربوط به دوران شاه بوده است. بااينحال موضوع زمان پرداخت اين پول (ژانویه گذشته و تقريبا همزمان با آزادي زندانيان آمريكايي در ايران) و نقدبودن آن، برخي از قانونگذاران و دیپلماتهای آمریکایی را شوراند تا به اين پرداخت 400میلیوندلاري برچسب باجدادن بزنند. مقامات دولت اوباما میگویند آنها به خاطر وجود تحریمها نیاز به پرداخت وجه نقد داشتند و باید بهسرعت نیاز اقتصادی ایران را برطرف میکردند اما ايالات متحده در 18 ماه گذشته بارها براي فرستادن پول به ايران از بانکهای بینالمللی استفاده کرده و این مسئله استدلال آنها مبني بر ناممكنبودن نقلوانتقالات بانکی را زیر سؤال میبرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.