نقدی بر فیلم مستند «بزمِ رزم»
مسیر پرفرازونشیب خلاقیت
كيانا آذر
اصولا اطلاعات ما درباره انواع موسیقی ایرانی و غربی بسیار کم است. به دلیل نگاه محتاطانه متولیان فرهنگی به موسیقی از ابتدای پیروزی انقلاب تا امروز، همیشه در مواجهه با مقوله موسیقی در خوف و رجا به تصمیمگیری دست زدهاند! هرچند که در این سالها به دلیل گستردگی شبکهها و رسانههای ماهوارهای و مجازی، دسترسی به آثار موسیقایی راحتتر شده، ولی همچنان خلأ نگاه جدی در عرصههای پژوهشی و نوآوری در موسیقی در نگاه رسمی در کشور ما وجود داشته است. حال در این مسیر سازندگان فیلم «بزمِ رزم» تلاش کردهاند طرحی نو درافکنند و با تبارشناسی «مارش پیروزی» در عملیاتهای موفق جنگی، اصل ماجرا را ردیابی کنند که موسیقی رزمی چیست و ریشه آن به کجا وصل میشود. نوشته ابتدای فیلم با این رویکرد که فیلم «تقدیم شده به خالق نینوا»، ستاره نخست فیلم را از همان لحظات ابتدایی معرفی میکند: حسین علیزاده. او خالق اثر بیبدیل «نینوا» است که جاودانه شد، اما اینکه در چه فرایندی چنین اثری خلق میشود و در چه مسیر و جوی فرصت بروز و ظهور پیدا میکند، بدونشک حاصل خونِدلخوردنهاست و ادامه فیلم شرح خوندلخوردنهای اهالی موسیقی است. هوشمندی فیلمساز در این است که بدون اینکه بخواهد جدل یا تعارضی ایجاد کند، سراغ دو دسته از متولیان فرهنگی میرود؛ اول مسئولان موسیقی و دوم هنرمندان. گاه با تدوین موازی و گاه با کاتهای کوبنده بهگونهای تاروپود فیلم شکل میگیرد که تماشاگر به آرامی از رویه ماجرا به عمق آن هدایت میشود. بسیاری از حرفها که اغلب تاکنون درگوشی گفته میشد، در این فیلم بهصراحت به آنها پرداخته میشود، مرز هنر دستوری و دلی را تفکیک میکند و درعینحال چگونگی روند بهحاشیهراندهشدن هنرمندانی که بقای موسیقی بعد از انقلاب را تضمین کردند را بهطور بطئی و غیرمستقیم به نمایش میگذارد. «بزم رزم» نگاهی به کارنامه موسیقی در روزگار جنگ (1357- 1367) دارد؛ بهطورمثال در همان اوایل فیلم صحنههای مربوط به اظهارنظرات مهدی کلهر (مدیر مرکز موسیقی صداوسیما 65-68) با تصاویر بدیع درآمیخته میشود. کلهر معتقد بود که پیش از انقلاب ارکستر بزرگ متعلق به دربار بود. تالار رودکی، اپرا و اجراهای سنگین موسیقی کلاسیک خصوصی شده بود و هنر موسیقی آن دوران را «اشرافی» میدانست که با فیلمهای خبری اعضای ارکستر فیلارمونیک برلین به رهبری «هربرت فون کارایان» - یکی از بزرگترین رهبران ارکستر دنیا - که در تالار رودکی آثاری از بتهوون را اجرا میکردند، پیوند میخورد و بعد هم صحنههای گفتوگوهای خصوصی کارایان با شاه. بنابراین توقع انقلاب این بود که هنر اشرافی را به هنر مردمی تبدیل کند. اظهارنظرات افرادی همچون بیژن کامکار، کامبیز روشنروان و... که معتقد بودند موسیقی سنتی ایرانی «بزمی» است و برای مجلس محدود و برای تبدیل آن به «رزمی» باید ویژگیهایی به آن اضافه شود. در این مسیر پرتناقض و مغشوش که به دلیل انقلاب بیشتر نوازندگان و موسیقیدانان از ایران خارج شده بودند، تکلیف موسیقی چندان مشخص نبود! ضمن اینکه تکخوانی خواننده، دیگر کارایی نداشت، چون «من» باید به «ما» تبدیل میشد و هرچقدر خواننده هم صدای قوی داشته باشد، نمیتواند انرژی گسترده مردم را در فضا منتقل کند یا سرودهای انقلاب لاتین با فضای انقلاب سازگارتر بود. اما در حقیقت هنری باید با این ویژگی خلق میشد. گروه چاووش به رهبری لطفی، علیزاده و پرویز مشکاتیان و به پشتگرمی هوشنگ ابتهاج، نوآوری آوردند و پایهگذاران موسیقی بعد از انقلاب شدند. لطفی گروه کر را به ارکستر سنتی اضافه کرد و هرکدام بنا بر رویدادهایی مثل 17 شهریور 57، تسخیر لانه جاسوسی و... از صمیم قلب و طیب خاطر سرودها و تصنیفهای شورانگیز خلق کردند که زبان مردم شد؛ مثل اثر «ژاله خون شد» حسین علیزاده و «شب نورد» محمدرضا لطفی، محمدرضا شجریان و... اما بهمرور در گذر زمان سفارشها شکل دستوری به خود گرفتند که هنرمندان را خوش نیامد. در فیلم، بیژن کامکار به نکته جالبی اشاره کرد که «خیلی از کارهای ما تاریخمصرفدار بود و اگر همان کارها امروزه اجرا شود، ممنوع خواهد شد» که بیانگر تغییر ذائقه برخی از مدیران فرهنگی است یا اعترافات حمید شاهنگیان در نقش سانسورچی جالب است. او میگفت: «...طی بخشنامهای «تنبک» را حذف و «دف» را جایگزین کردیم! و البته هنوز معتقدم که در زمان خودش این کار درستی بود»، اما جالبتر واکنش بیژن کامکار بود که میگفت: «مردیم اول انقلاب از بس که دف زدیم»! ☻نگاه میکنیم در حقیقت گذر ثانیههاست که هر لحظه حسش میکردند. تشریح لحظات تاریخی در این فیلم از سوی هنرمندان مختلف دیدنی و شنیدنی است و دستآخر اینکه کانسپت فیلم را حسین علیزاده در یک جمله خطاب به مسئول وقت خلاصه کرد: «نگاه من با شما فرق میکند». این فیلم به برخی از وقایع کمتر مورد توجه قرار گرفتهشده و اطلاعات جدیدی اشاره میکند که در جای خود به سندی قابلاتکا تبدیل میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.