|

جشن‌ نامه‌اي براي سيدجواد طباطبايي

ایران همین‌جاست که ایستاده‌ایم

شرق، آمنه شیرافکن: محور نشست «تأملی درباره ایران» بیش از آنکه به تأمل درباره ایران باشد به تقدیر از سیدجواد طباطبایی معطوف بود. بااین‌حال در میان سخنرانی‌ها جای نقد و ارزیابی آرای طباطبایی خالی است. به هر شکل «ایران همین جا است که ایستاده‌ایم» به همراه رونمایی از جشن‌نامه جواد طباطبایی با نام «فیلسوف سیاست» روز گذشته در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد. در این نشست، رضا داوری اردکانی از تجربه ایرانی‌بودنش گفت و عباس آخوندی از دغدغه‌هایش پیرامون فقدان نگاه جامع به مسائل ایران در تنظیم اسناد توسعه‌ای و بالادستی. به گفته او، نسخه‌پیچی‌های یک‌شبه همین می‌شود که حالا باید در ماتم آب و ماتم هوا و ماتم دسترسی به منابع اولیه انسانی بنشینیم. غربت ایران در ایران نیز از جمله دیگر نکاتی است که از سوی وزیر مسکن، راه و شهرسازی در نشست تأملی درباره ایران مطرح می‌شود. محمود فیرحی و موسی غنی‌نژاد از دیگر سخنرانان این نشست بودند.حکمت‌الله ملاصالحی، استاد باستان‌شناسی دانشگاه تهران بیش از دیگران در فرصت کوتاه سخنرانی‌اش به تقدیر از سیدجواد طباطبایی می‌پردازد. تیتر سخنرانی‌اش این است: «قلندر دو اقلیم» به گفته او «خیلی مهم است که در عالم اندیشه و ساحت زندگی، بدانیم کجای جهان و تاریخ و اندیشه ایستاده‌ایم». از نگاه او، سیدجواد طباطبایی، از جمله اندیشورزانی است که به این نکته واقف بوده و فیسلوف قلندری است که زیر دو آسمان زیسته و هر دو را خوب فهمیده است». قلندر 2 اقلیم ملاصالحی می‌گوید: «ما در عصر پیچیده‌ای زندگی می‌کنیم و سخن‌گفتن و اندیشیدن در این عصر کار دشواری است. در هیچ دوره‌ای از تاریخ بشر، اوضاع به این شدت وخیم و شکننده و خطرخیز نبوده است. در وضعیت کنونی، اینکه بتوانی به‌درستی تحولات در غرب را فهم و رصد کرده و بدانی که متعلق به چه اقلیمی هستی، کار درخور توجهی است. طباطبایی به‌خوبی از عهده این کار برآمده است و سزاوار این صفت است؛ قلندر دو اقلیم».داود فیرحی، سخنران بعدی بود که سخنرانی‌اش بیشتر متمرکز بر نقش سیدجواد طباطبایی در غنای رشته اندیشه سیاسی در دانشگاه تهران بود. جایی از سخنانش به نام حسین بشیریه اشاره دارد و این امید که او روزی صحیح و سالم به کشور بازگردد و به دنبال آن صدای تشویق حضار برای لحظاتی قطع نمی‌شود. فیرحی به سال‌های 69 تا 73 و حضور سیدجواد طباطبایی در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران اشاره دارد. روزهایی که به گفته او کم‌کم داشت آوازه طباطبایی در دانشگاه و حوزه علمیه می‌پیچید. البته شاید سال‌های عدم‌حضور او در دانشگاه از یک منظر برای شخص استاد خوشایند بود؛ چراکه صد شکر، فرصت بیشتری برای نگارش آثار مکتوب یافتند و البته صد حیف که ایشان از دانشگاه رفتند. تغییر پارادایم از ایران‌پرستی فانتزی به ایران‌شناسی فلسفی به گفته فیرحی، در آن سال‌ها گرایش علوم سیاسی اغلب تاریخی بود و رد پای استاد شیخ‌الاسلامی در آن به چشم می‌خورد. گرایش جامعه‌شناسی در علوم سیاسی نیز در شاخه مارکسیستی با حضور «حسین بشیریه» و در حوزه گرایش غیرمارکسیستی با تأثیرگذاری استاد نقیب‌زاده رشد کرده بود. اما در این میان بخش اندیشه سیاسی یتیم مانده بود که الحق‌والانصاف با آمدن آقای دکتر طباطبایی این حوزه رنگ و لعاب تازه‌ای یافت و از گرایشی منزوی به یکی از گرایش‌های پرطرفدار در میان دانشجویان تبدیل شد».نکته مثبت در آثار طباطبایی این است که او به‌خوبی توانسته پرسش‌هایی را در باب سنت و مدرنیته و اسلام و تجدد حول مسائل روز مطرح کند. همچنین او توانست ایران‌پرستی فانتزی را به ایران‌شناسی فلسفی تغییر دهد. ترویج روحیه تفکر به حوزه و دانشگاه طباطبایی آن‌طور که فیرحی در ادامه توضیح داده، با طرح مباحث مختلف در شرایط فکری آن روز جامعه ایران توانست هیجان مطالعه در تاریخ تفکر را نه‌تنها در میان دانشگاهیان که در میان حوزویان ترویج دهد. این هیجان مطالعاتی دو سویه متفاوت داشت؛ نخست طرفداران این تفسیرها که تلاش داشتند آرای استاد را در قالب پایان‌نامه و مقاله توسعه دهند و مخالفان که آنها نیز در باب مخالفت، موجی از تولید فکری به راه انداخته بودند. این نعمت بزرگی است که فردی با اتکا به اندیشه بتواند جریان موافق و مخالف را برانگیزاند». یکی از نکات جالب توجه در شخصیت و منش سیدجواد طباطبایی از منظر فیرحی زبان تند و تیز عاری از تعارف‌های معمول اوست که شاید همین خصیصه او در ایران پر تعارف و تکلف به نظر برخی خوش نیاید. مسئول ایرانی باید مسئله ایران را بشناسد انتقاد فیرحی آن است که حالا در خوانش آثار طباطبایی بدفهمی‌هایی صورت گرفته و هر گروه و طیفی صرفا به ارائه و تحلیل بخشی از آرای او پرداخته که این مانع از نگاه جامع می‌شود. از انبوه فلش عکاس‌ها روی ردیف اول سخنران‌ها می‌شود فهمید که مقام مسئولی به جمع پیوسته است. عباس آخوندی، میهمان ناخوانده نشست است. سخنرانی‌اش کمتر به تجلیل از طباطبایی و بیشتر به ارائه تجربه‌هایش از مدیریت اجرائی و مفهوم توسعه و ایران متمرکز است. به گفته او، «برای من به عنوان کسی که به توسعه ایران می‌اندیشد، این سؤال همیشه مهم بوده که آیا می‌توان به توسعه ایران انديشید بی‌آنکه بدانیم مسئله ایران چیست. متأسفانه در پنج تا شش دهه گذشته فهم درستی از مسئله ایران در دستگاه سیاست‌گذاری ایران نبوده و اگر بوده نیز بسیار محدود بوده است. این سؤال باید مدام در ذهن مقام‌های تصمیم‌گیر و تصمیم‌ساز باشد که چگونه ایران را می‌شناسیم و مکان و زمان برای ما که در این خطه زندگی می‌کنیم، به چه مفهوم است؟ مسئول ایرانی نمی‌تواند بدون شناخت مسائل ایران دست به برنامه‌ریزی بزند». مشکل ما غربت ایران در ایران است وزیر مسکن، راه و شهرسازی گفته‌هایش را این‌طور ادامه می‌دهد: «به‌شخصه بعد از 35 سال تجربه مسئولیت اجرائي، به دو مسئله اصلی رسیدم؛ نخست اینکه آیا توسعه بدون شهروند امکان‌پذیر است و دوم اینکه ما برای شهروندی که در ایران زندگی می‌کند باید قائل به پسوند شهروند ایرانی باشیم یا مفهوم ایرانی‌بودن خارج از موضوع بحث است». به گفته آخوندی: «اگر مفهوم توسعه آن چیزی است که امروز به این خیابان‌ها و ساختمان‌های بی‌قواره منتج شده باید در نگاهمان به توسعه تجدید نظر کنیم، اگر امروز ماتم آب، ماتم هوا و ماتم دسترسی به منابع اولیه انسانی گرفته‌ایم، باید پرسید نگاه و تحلیل ما تا به اینجای کار چه ایرادی داشته، خروجی نگاه مبتنی بر فعالیت عمرانی کورکورانه نتیجه‌ای جز ماتم‌های کنونی ما نخواهد بود. به باور من اصولا توسعه ايران بدون فهم مسئله ایران امکان‌پذیر نیست، به همین دليل اندیشه ایرانشهری برای من شهروند و مدیر اهمیت دارد، اینکه بدانم ایران کجاست و در حوزه توسعه باید راه به کجا ببرد؟» تقدیر از مفهوم «ایرانشهر» وزیر مسکن، راه و شهرسازی همچنین می‌گوید: «مشکل ما غربت ایران در ایران است، مفهوم ایران و خود ایرانی برای ما غریب‌ترین موضوع است، فکر می‌کنیم به همین راحتی و بدون شناخت از واقعیات ایران می‌توانیم هر نسخه‌ای دلمان خواست بنویسیم. اگر نام کشور ایران را از برنامه‌های توسعه پنج‌ساله حذف کنید، می‌توانید به جای ایران نام هر کشور دیگری را ضمیمه کنید، چراکه مسئله‌اش مسئله ایران نیست. به باور من برای هر مدیر و مسئولی درک مفهوم ایران و ایرانی‌بودن اهمیت ویژه‌ای دارد، پیش از اینکه بخواهیم به نسخه‌پیچی‌های کلان و آتشفشانی بپردازیم، باید دید برای من مسئول، ایران چه مفهومی دارد و چه آشنایی و شناختی از این ماجرا دارم. به همین دليل باید بگویم تقدیر و سپاس، من از جناب دکتر طباطبایی از این منظر است که ایشان مفهوم ایران و ایرانی‌بودن را بازبینی و بازخوانی كرده‌اند. به هر شکل هر اندیشه‌ای موافقان و مخالفانی دارد و هر اندیشه‌ای نیز قابل‌نقد است؛ اما مهم اینکه یک نفر آمده و مسئله ایران را بازنگری كرده و همین نکته ‌تأمل‌برانگيز است». ایران همیشه ایستاده است رضا داوری‌اردکانی، ریاست فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، درباره تجربه‌اش از ایرانی‌بودن می‌گوید: «من کار مطالعاتی منسجمی در این زمینه انجام نداده‌ام و اینجا اگر از ایران می‌گویم بیشتر منظورم تجربه است، من اهل تجربه‌ام، ایرانی هستم و جدا از ایران نمی‌توانم خودم را تصور کنم. حتی یادم هست اخیرا فردی پرسید چرا شما از ایران نرفته‌ای؟ پاسخم این بود که نمی‌توانم خارج از ایران زندگی کنم، چون اصلا نمی‌توانم فکرش را بکنم، اتفاقا شرایط مادی‌اش هم فراهم بوده؛ اما من زندگی در ایران را تجربه کرده‌ام ‌و این تجربه را دوست دارم. ایران برای من مفهوم انتزاعی نیست. با همه مشکلات و کاستی‌ها و مصایب در یک روند تاریخی ایران همیشه ایستاده است، همین بوده که این نام مانده و این سرزمین زنده است. ایران را نمی‌شناسم، تحقیق و مطالعه ویژه‌ای درباره‌اش نکرده‌ام، مانند همه شما درباره‌اش کتاب و تاریخ خوانده‌ام و اطلاعاتی از این منظر حاصل شده، اما حس می‌کنم پی و استخوانم به این خاک تعلق دارد، حتی به این آب و هوا که روزی مسموم و روزی دیگر تمیز است، بنابراین این چیزهایی که درباره ایران به ذهنم می‌رسد صرفا تجربه یک دانشجوی سالخورده است، رابطه من با ایران به روایتی دیگر رابطه طبیعی است. اینجا شاید یک‌سری تمناها و درخواست‌ها هم مطرح شود، اینکه فردا زاینده‌رود پرآب باشد، پریشان و هامون آبی شوند و دریاچه ارومیه حال و روزش بهتر شود؛ اما با صرف تمنا نمی‌توان امیدوار به بهبود امور بود، آرزو و تمنا که مسئله را حل نمی‌کند و در این حوزه ما نیازمند عمل و کوشش هستیم». از مفهوم ملی‌گرایی سوءاستفاده نشود نام موسی غنی‌نژاد در میان سخنران‌ها به چشم نمی‌خورد؛ اما از سوی مجری برنامه براي سخن‌گفتن دعوت می‌شود. به مفهوم جدید در قدیم در آثار سیدجواد طباطبایی اشاره دارد و این مفهوم را قابل‌طرح در جایی فراتر از مرزهای ایران می‌داند. به باور او، «مفهوم آگاهی ملی و ملیت مفهوم جدیدی است که از سوی طباطبایی مطرح شده؛ آنچه ایشان مطرح می‌کنند پارادایم جدیدی است و اینجا با نوع جدیدی از مفهوم ملیت سروکار داریم که شما این را در اندیشه غربی پیدا نمی‌کنید. ملیت در غرب با آنچه ما در ایران می‌فهمیم و معنایش می‌کنیم، بسیار متفاوت است. شاید بتوانیم مسئله فراملیتی را در حوزه اقتصاد و سیاست معنا کنیم؛ اما وقتی به فرهنگ و هویت برسیم، دیگر جهان‌وطنی‌بودن معنا نمی‌یابد، بلکه هر فردی در دایره جغرافیایی که زیست می‌کند، مفهوم هویت و فرهنگ متفاوتی به ذهنش متبادر می‌شود، هیچ فردی بدون هویت وجود ندارد. انسان بدون تعلقات فردی، اعتقادی و ارزشی وجود ندارد، به جمله‌ای از هایک بسنده کنم که می‌گوید فردیت و فردگرایی فرد را در رابطه با اجتماع تعریف می‌کنیم». به گفته غنی‌نژاد، «ارزش کاری که آقای طباطبایی انجام داده‌اند، فراتر از مباحث مربوط به ناسیونالیسم ایرانی است، به همین دليل امیدوارم این رویه که عده‌ای می‌خواهند ماجرای ناسیونالیسم را به شکلی وارونه به مباحث ایشان بچسبانند، تصحیح شود و خودشان نیز در این مسیر روشنگری لازم را انجام دهند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.