اهمیت و دشواریهای ترویج علم در گفتوگو با «مجید میرزاوزیری»
مجنون با تقدیرنامه، عاشق لیلی نشد
گروه علم: همه ما رشته ریاضی را رشتهای دشوار تصور میکنیم که فقط کسانی میتوانند از عهده خواندن آن بر بیایند که هم استعداد بینظیری در ریاضی داشته باشند و هم در این راه بسیار تلاش کنند، بقیه هم بهتر است به خودشان زحمت ندهند که از دنیای ریاضیات سر درآورند، چون راه به جایی نمیبرند. دکتر «مجید میرزاوزیری» (متولد 1350 در تهران و هماکنون استاد دانشگاه فردوسی مشهد) که برنده اولین دوره جایزه چراغ شد، خلاف این نظر را دارد و دوست دارد حتی کسانی هم که هیچ اطلاعاتی از ریاضیات ندارند، از رویدادهای دنیای ریاضیات سردرآورند. او برخلاف بسیاری از استادان دانشگاه که تمام وقتشان را صرف تدریس و پژوهش در دانشگاه میکنند، بخشی از وقت آزاد خود را به دانشآموزان دبیرستانی و حتی مردم عادی اختصاص میدهد. او دوست دارد با نگارش داستانهایی ساده، ریاضی، تاریخ آن، شاخهها و گرایشهای گوناگون آن و همچنین طرز فکر ریاضیدانان را برای خوانندگانش شرح دهد. تأسیس «شهر ریاضی» از دیگر فعالیتهای دکتر «میرزاوزیری» است. وقتی از او میپرسند الگویش برای نوشتن داستانهایی با زمینه ریاضیات چه بود، از کتاب «دنیای سوفی» اثر «یوستین گردر» نام میبرد. «دنیای سوفی» رمانی فلسفی است که تاریخ فلسفه را به زبان ساده برای نوجوانان تشریح میکند. این کتاب آنقدر جذاب و خواندنی است که تاکنون به بیش از 50 زبان ترجمه شده و علاوه بر نوجوانان، توجه بزرگسالان را هم بهخود جلب کرده است. دکتر «میرزاوزیری» میگوید آن کتاب داستان جالبی داشت و ایده خوبی برای آموزش ریاضیات به این شکل داد. این ایده باعث شد «میرزاوزیری» چندین جلد کتاب و داستان با زمینه ریاضی بنویسد. به مناسبت دریافت جایزه چراغ، با دکتر «میرزاوزیری» گفتوگو کردیم. وی در این مصاحبه میگوید تلاش میکند ضمن پایبندی به اصول علمی، به کار ترویج علم در میان عموم مردم بپردازد.
شما به عنوان «دانشگر مروج علم»، برنده اولین دوره جایزه چراغ شدید. درباره فعالیت دانشمندان یا دانشگران در حوزه ترویج علم چه نظری دارید؟ آیا لزومی دارد دانشمندان به ترویج علم در عرصه جامعه بپردازند؟ یا خوب است این کار بر عهده روزنامهنگاران علم باشد؟ در ابتدا فکر میکنم بد نباشد دراینباره صحبت کنیم آیا از نظر یک دانشگاهی، ترویج علم کار درستی است. برخی از افراد آکادمیک در علم عقیده دارند که این کار درست نیست و دلیلشان این است که وقتی علم برای عموم مردم شرح داده میشود، از دقت آن کاسته میشود. نظر ایشان برای من محترم است و در کارهای ترویجیام سعی بسیار دارم چنین اتفاقی رخ ندهد. شاید یکی از دلایل کمبودن کار ترویجی در بین دانشگاهیان همین ترس از بیدقتشدن علم باشد. من این احساس را کاملا درک میکنم و معتقدم باید مراقب این خطر باشیم. بدیهی است راهحل برطرفشدن این مشکل، این نیست که کار ترویج به افرادی سپرده شود که خطر بیدقتی را افزایش دهد. وقتی کسی معتقد است کار ترویجی علم را بیدقت میکند، بهتر است خودش وارد عمل شود نه اینکه میدان را به دیگری بسپرد. گفتید در رسانهها علم را ساده میکنند، ولی میدانیم همه دانشمندان هم درعمل همین کار را میکنند. مثلا فیزیکدان میگوید سرعت سنگی که سقوط میکند از این رابطه ریاضی پیروی میکند. در این رابطه فقط زمان نقش دارد و یک عدد ثابت دیگر. ولی در عمل میدانیم شکل سنگ، اصطکاک هوا، سرعت باد و عوامل بسیار دیگر هم دخیل هستند. فیزیکدان در توجیه ازقلمانداختن این عوامل میگوید من مسئله را سادهسازی کردم. چرا سادهسازی فیزیکدان مجاز و سادهسازی مروج علم، غیرمجاز است؟ سادهسازی بادقت، خوب است. من گاهی اوقات دیدهام سادهسازی و جذابسازی خبر، آن را بیدقت میکند. البته این نظر من نبود. من نظر برخی از دانشگاهیان را گفتم و بهعلاوه گفتم نظر آنها برایم محترم است. بگذریم از اینکه این عبارت «سادهسازی بادقت» در خودش کمی پارادوکس دارد. من حرفم این است که سادهسازی بخشی از خود فرایند علم است. همه دانشمندان اول سادهترین موضوعات را برای حلکردن انتخاب کردند، این کار را هم نماد تیزهوشی خود میدانند. پس چرا وقتی که روزنامهنگاران و مروجان علم همین کار را میکنند، به نقطه ضعف آنها تبدیل میشود؟ به نظر میرسد سادهسازی هم قواعدی دارد. از نظر یک متخصص، تفاوت ممکن است در حدی باشد که دقت فدا شود. در سالهای اخیر بسیاری از روزنامهنگاران و درکل مروجان علم از وضعیت ترویج علم در جامعه گلهمند هستند و بهویژه تأکید میکنند جامعه مشتاق اخبار یا گزارشهای علمی نیست. وضعیت علم همگانی در کشورهای دیگر به چه شکلی است؟ آیا برای مثال، در کشورهای پیشرفته علمی، مردم عادی هم شیفته علم هستند یا در آنجا وضعیت «علم در بین مردم» مانند کشور ماست؟ من نمیتوانم درباره کشورهای دیگر نظر دهم چون در بین مردم آنها نبودهام اما دو مسئله مهم در این بین هست: اینکه ذائقه مردم، اخبار علمی را نمیپسندد و از آن لذت نمیبرد که خود این موضوع به اشاعه غیرجذاب ما از اخبار علمی برمیگردد. همین مردم فیلمهای با تم علمی را میپسندند و نسخه با گوشی فیلمبرداریشده آنها از روی پرده را دستبهدست میچرخانند. شاید ما در اعلام اخبار علمی غیرجذاب عمل کردهایم. شاید بتوان ذائقه را تغییر داد. نکته دوم این است که آیا باید برای یک مروج علم، میزان استقبال مهم باشد؟ شاید کیفیت استقبال از کارهای ترویجی از سوی عدهای اندک، انگیزهبخش من برای انجام کارهای ترویجیام باشد. بسیاری از روزنامهنگاران علم گله دارند که پژوهشگران با رسانهها همکاری نمیکنند، پژوهشگران هم دلایلی مانند سطح پایین مطالب علمی رسانهها یا غلط و مغشوشبودن آن ارائه میکنند و بههمیندلیل از رسانهها دوری میکنند. ارزیابی شما از سطح روابط رسانهها و دانشگاهها چیست و برای بهبود آن چهکار میتوان کرد؟ سطح روابط بسیار پایین است. دو دلیل عمده دارد: خبرنگاری که به سراغ یک دانشگاهی میرود، انتظار دارد بیشتر جذابیت خبر حفظ شود تا پایه علمی آن. درصورتیکه برای یک دانشگاهی از هر چیزی مهمتر، اصالت علمی خبر است. همین باعث میشود ما یکی را فدای دیگری کنیم. یا استحکام علمی از بین میرود یا جذابیت خبری. به نظر میرسد نوعی رابطه عکس بین دقت علمی و جذابیت وجود دارد. دلیل آن شاید شکلگیری ذائقه علمی جامعه براساس کارهای پیشینیان باشد و باید این فرهنگ تصحیح شود. مسئله دوم این است که دانشگاهیان در اتاقهای خود مینشینند، پژوهش میکنند و انتظار دارند خبرنگاران به سراغ آنها بروند. چاره آن است که هر دو گروه اندکی خود را تعدیل کنیم و توقعاتمان را کاهش دهیم. من از خود شروع کردهام و خبرنگارانی که با من مواجه میشوند، نیز به تبع آن کوتاه آمدهاند. همین است که با هم ساختهایم تا جامعه ساخته شود. بسیاری میگویند در اروپا، پژوهشگران برای آنکه بودجههای بیشتری دریافت کنند، ناچارند اهمیت علم و کاربردهای آن را به مردم (پرداختکنندگان مالیات، منبع اصلی درآمد دولتها) یادآور شوند و بههمیندلیل به ترویج علم در رسانهها میپردازند. اما در ایران که بودجه پژوهشهای علمی را دولت از درآمدهای نفتی تأمین میکند و مردم هم نسبت به کموزیاد آن چندان حساس نیستند. بااینحساب چرا باید نگران ترویج علم در کشور بود؟ نظر جالبی است. نمیدانستم. مقدمه خوبی بود که با نتیجهگیری در جمله آخر خراب شد. با مقدمهای که آماده کردید باید نتیجه گرفت چرا ما مثل آنها پژوهش نکنیم نه اینکه چرا باید نگران ترویج علم باشیم. منظورم از این پرسش آن بود که دانشمندان غربی برای حضور در رسانهها انگیزه واقعی دارند. درحالیکه این انگیزه در پژوهشگران کشور ما نیست. پس ما چهکار میتوانیم بکنیم که در غیاب آن انگیزه، انگیزه دیگری را در پژوهشگران کشور خود به وجود آوریم، نه اینکه از ترویج علم دست برداریم. باید سیستم کار پژوهشی را به شکل آنها تبدیل کنیم. تا نفت باشد، مقالههای پژوهشی ما بوی نفت میگیرد. چارهای نیست. متوجه منظورتان نشدم. پژوهش ما طوری است که مسئلهمحور از سوی جامعه نیست. اگر جامعه مسئلهای طرح کند و من برای حل آن پژوهش کنم، آنوقت نیازمند آن هستم که کارم را برای جامعه ترویج دهم تا پشتوانه آن را داشته باشم. همان مطلبی که در مقدمه سؤال مطرح کردید و در مؤخره، به سمت نامطلوبی رفت. برخی استادان میگویند فعالیت در رسانه به وجهه علمی یک استاد دانشگاه و پژوهشگر آسیب میزند. نظر شما (که در عامهپسندترین مجله علمی ایران یعنی دانستنیها، داستان مینویسید)، درباره این موضوع چيست؟ شاید درست بگویند. من معتقدم وجهه علمی من به وسیله محصولات علمی من و نه نوع آنها، تعیین میشود. ممکن است من مقالهای سطح پایین در ژورنالی سیاه بنویسم یا داستانی وزین در مجلهای عامهپسند. کار من از سوی کاردان سنجیده خواهد شد. اگر مقبول طبع مردم صاحبنظر بود کاری کردهام وگرنه، نه. جواهرفروشی را تصور کنید که در جمعهبازاری بساط کند. ارزش جواهرش کاسته خواهد شد؟ اگر چنین باشد خرمهره را به دکان آورده. دراینبین باید توجه کرد که «کس عیار زر خالص نشناسد چو محک». خبرهای باید باشد تا اعتبار محصول را بسنجد. از بیخبرگی ماست شاید که نگران وجهه علمی خود هستیم. مروجان علم مشغول کار همیشگی خود هستند. به نظر شما چه لزومی دارد که از مروجان علم تقدیر کرد؟ آیا این کار در روحیه مروجان علم تأثیر دارد؟ آیا این کار باعث جذب بیشتر مردم به علم میشود؟ با این نظر شما کاملا موافقم. من هیچوقت برای دریافت جایزه فرمی پر نکردهام و معتقدم جایزهها مثل گل زود پژمرده میشوند. نه تأثیری در گیرنده دارند و نه بازتابی بر مردم. مجنون با تقدیرنامه، عاشق لیلی نشده است. ترویج علم، عشق میخواهد. عشق به مدد بخشنامه و شیوهنامه و آییننامه و تقدیرنامه حاصل نخواهد شد. خواننده کتاب من برایم نامهای مینویسد، من از او بازخورد میگیرم، به بیشترنوشتن مشتاق میشوم و کار ادامه پیدا میکند. نیازی به جایزه نیست. گفتید من برای دریافت جایزه فرمی پر نکردم و تأثیری هم در من ندارد و درادامه گفتید نامه خواننده کتاب به من انگیزه میدهد. میپرسم اشکالی دارد که نامه خواننده کتاب را نوعی جایزه تلقی کنیم؟ نه، اتفاقا جایزه برای من همین است. منظورم جایزههای رسمی و دولتی بود. شاید لازم باشد کلمه رسمی را بعد از جایزه اضافه کنم. به نظر شما، اگر یک مروج علم روزی از دریافت جایزه خوشحال و انگیزههایش بیشتر شود، نشانه آن است که در کار خود صادق نبوده است؟ چه اشکالی دارد که یک مروج علم با جایزه خوشحال شود؟ مگر هدف از جایزهدادن به هنرمندان این نیست که بیشتر دلگرم شوند؟ در این سوی گزاره حرفی نیست و خیلی هم خوب است. گزاره را از سوی دیگر ببینید: اگر منِ مروج علم جایزه نگیرم و ناراحت شوم و کارم را تعطیل کنم، درست است؟ به نظرم اصلا کار درستی نیست. پیش از این هم انجمن ترویج علم، جایزهای به نام جایزه ترویج علم را به فعالان این عرصه میداد. اکنون جایزه چراغ هم اضافه شده است. آیا فعالیتهای ترویج علم در ایران آنقدر گسترده است که ظرفیت دو جایزه را داشته باشد؟ این را باید از جایزهدهندگان بپرسید. من نمیتوانم پیشبینی کنم چرا. اما میتوانم به طور منطقی حدسی بزنم: گاهی اوقات وقتی برای انجام کاری جایزه تعیین میکنند و تعداد جوایز افزایش مییابد، نشانه گستردگی آن کار نیست. شاید برای آن باشد که تمایل به گستردهکردن کار وجود دارد. مثالی میزنم: در شهر شما جنگی رخ داده. دشمنان حمله کردهاند و ممکن است هر لحظه شهر را به تسخیر خود درآورند. دراینبین دو نفر جان خود را برای محافظت از زنان و کودکان میگذارند. آنها جانباز این جنگ میشوند. شهر میخواهد از آنها تقدیر کند. آنها فقط دو نفر هستند. گسترده نیستند. پرشمار هم نیستند. در توان شهر نیست که از هر دو نفر تقدیر کند. هر دو شایسته تقدیرند. شما مسئولیتی در شهر ندارید ولی از دستتان برمیآید که برای دومی کف بزنید. به دلیل اینکه تعداد تشویقشوندگان زیاد خواهند شد از کفزدن هم امتناع میکنید؟ شما چندی پیش نامهای انتقادی را درباره انتخابهای انجمن ترویج علم امضا کرده بودید. به نظر شما، این جایزه چه ضعفهایی داشت؟ نیازی نیست به این سؤال پاسخ دهم. در پاسخهای قبلی مستتر است. بهتر است دلی را نرنجانم. گفتید بهتر است دلی را نرنجانم. ولی آقای میرزاوزیری، حتما میدانید که بعد از آن نامه خیلی اتفاقهای بدی روی داد. بله. در آن مورد سوءتفاهمی رخ داد. بحث جایزه نبود. بحث در این بود که علم با ترویج علم فرق دارد. همه افرادی که در انجمن هستند عالم هستند و هیچ تردیدی در این نیست. اما آیا به ترویج هم پرداختهاند؟ منظورم جلسهگذاشتن در پایتخت نیست. هدفتان از راهاندازی شهر ریاضی چه بود؟ آیا به اهداف خود رسیدید؟ هدفم ایجاد علاقه به ریاضی در نسل جوان بود. بله، کاملا به این هدف رسیدهام. در سایتتان گفتید همه استادان میگویند ریاضی مادر علوم است و در زندگی روزمره کاربردهای زیادی دارد. اما هیچکدام مثالی واقعی از کاربرد ریاضی بیان نمیکنند. حالا خود شما چند تا از کاربردهای ریاضی را در زندگی روزمره بیان کنید؛ ترجیحا از اعداد موهومی و کرل و دیورژانس! باید در جهت عکس حرکت کنیم. شما وقتی به داروخانه میروید، نمیپرسید داروها به چه دردی میخورند، با دردی به داروخانه میروید و دوای آن را طلب میکنید. درباره کاربرد ریاضی هم همین است. به جای اینکه بپرسیم کرل و دیورژانس کجا در زندگی امروز به درد میخورد، میتوانیم بپرسیم کدام بخش ریاضی در زندگی من دیده میشود. مثلا شبکههای اجتماعی، خرید اینترنتی، بارکد روی اجناس و خطوط ارتباطی تلفن همراه، نتیجه پژوهشهای ریاضی و حل مسئله تحویلشده از علوم کامپیوتر به ریاضی بوده است. موضوعهایی را که مثال زدید مانند موبایل و شبکههای اجتماعی، نمونه خوبی است. در یک کتاب به اسم «انفجار ریاضیات» که در ایران هم منتشر شده به همین موضوع اشاره کرده. ولی من ارتباط موبایل با ریاضی را خوب درک نمیکنم. «تحویل مسئله مهندسی به مسئله ریاضی» یعنی چه؟ مثلا وقتی قرار بود اینترنت همگانی شود مسئله اصلی، سؤالی در رمزنگاری بود که برای دانشمندان علوم کامپیوتر پیش آمده بود. این سؤال را به زبانی که برای یک ریاضیدان قابل فهم باشد، مطرح کردند و سه ریاضیدان هم درنهایت توانستند آن را حل کنند. من در دو کلیپ کوتاه حدود چهاردقیقهای، این موضوع را با عنوان رمزنگاری توضیح دادهام که در آپارات هست و میتوانید به آن مراجعه کنید. در چند سال اخیر برخی از مدیران علمی کشور، بحثی درباره علوم محض و علوم کاربردی را مطرح کردند و با این استدلال که علوم محض فایدهای ندارند یا دستکم در آینده نزدیک فایدهای ندارند، به حمایت از علوم کاربردی میپردازند. با توجه به اینکه ریاضی هم علم محض است، نظر شما درباره این نوع تقسیمبندی چیست؟ بله. این اتفاق در ریاضی هم رخ داده. قبلا در دانشگاه در دوره کارشناسی، رشتههای ریاضی محض و ریاضی کاربردی داشتیم و الان یک رشته به اسم ریاضیات و کاربردها به وجود آمده است. حمایت از علوم کاربردی خوب است ولی نباید به قیمت ازبینرفتن علوم محض باشد. اگر یک استاد دانشگاه به شما بگوید من به موضوع ترویج علم یا فعالیتهای علمی در رسانهها علاقهمند هستم، با توجه به سالها فعالیت در این حوزه، چه مشاورهای به او میدهید؟ به نظر من، قریحه میخواهد. اگر این قریحه را داشته باشد، بهترین کار است. اصولا بهترین کار، پرداختن به چیزی است که عاشق آن هستید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.