کانون خاطرات!
مهردادحجتی
بسیاری همچنان سالهای دهه 50 را سالهای طلایی هنر این سرزمین میدانند؛ سالهایی که چهرههایی برجسته در هر زمینهای به دنیای هنر معرفی شدند و تا چند دهه بعد نیز همچنان تأثیرگذار باقی ماندند؛ سالهایی که از هر گوشه این سرزمین استعدادی برمیخاست و در اندکزمانی با انتشار اثری به شهرت میرسید. درآنمیان سهم «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» عمده بود؛ جایی که بسیاری از هنرمندان را گرد آورد تا آثاری جاویدان از آنها بهجا بگذارد. کتاب کودک برای نخستینبار با شکلوشمایل و قطع تازه به بازار آمد. تصاویر کتابها همه کودکان آن نسل را جادو میکرد؛ تصاویری که با دست تصویرگران جادوگری همچون «مرتضی ممیز»، «فرشید مثقالی»، «علیاکبر صادقی» و دیگران خلق میشدند. در کنار این تحول، برای نخستینبار اشعار بزرگان شعر با صدای خود شاعران و موسیقی سحرانگیز موسیقیدانان بزرگ به بازار آمد. «صفحهها» و «نوارکاستهایی» که در آن میشد صدای «احمد شاملو»، «مهدی اخوانثالث»، «هوشنگ ابتهاج»، «محمدحسین شهریار»، «نادر نادرپور»، «یدالله رؤیایی» و بسیاری دیگر را شنید. «کانون» در همه زمینهها توانسته بود انقلاب پدید آورد، از جمله تولید انیمیشن که برای نخستینبار در کانون پایهگذاری شد. بزرگانی همچون «نورالدین زرینکلک»، «علیاکبر صادقی»، «مرتضی ممیز» و دیگران آثاری ماندگار پدید آوردند که امروز پس از چند دهه همچنان در زمره آثار مهم بهشمار میآیند. درآنمیان سهم «نورالدین زرینکلک» و «علیاکبر صادقی» برجستهتر است، اما در زمینه سینما، انقلاب بزرگتر از این حرفها بود. خلق آثاری جاویدان از سوی گروهی از نخبگان اتفاقی کمنظیر بود. «رهایی» از «ناصر تقوایی»، «سازدهنی» از «امیر نادری»، «اسب» از «مسعود کیمیایی»، «هفتتیرهای چوبی» از «شاپور قریب»، «عموسیبیلو» و «سفر» از «بهرام بیضایی»، «نان و کوچه»، «مسافر» و چند فیلم مهم دیگر از «عباس کیارستمی» همه محصول همان دوران طلایی دهه 50 «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» هستند؛ دورانی که میتوانست ادامه یابد، اما ادامه نیافت. با تحولات سال 57، کانون نیز دچار تغییر شد. سیاستهای دهه 50 در گفتمان پدیدآمده در جامعه دیگر جایی نداشت. کانون از تکوتا افتاد. هرچند در همان سالها هنرمندانی نظیر «عباس کیارستمی» تلاش کردند تا با پافشاری بر حفظ استقلال کانون، آن را سرپا نگاه دارند، اما تلاش آنها با مقاومتهایی روبهرو شد و نهایتا به تغییر در آن انجامید. فیلم مستند «قضیه، شکل اول، شکل دوم» محصول همان سالهای نخست انقلاب است که در کانون ساخته شد؛ نگاهی جسورانه به یک رویداد که از دو منظر مورد پرسش قرار میگیرد؛ گروهی از بزرگان انقلاب روبهروی دوربین «کیارستمی» مینشینند تا یک رخداد را با دو شکل روایتشده در فیلم تحلیل کنند. نتیجه بسیار درخشان است. «عباس کیارستمی» را شاید بتوان از معدود هنرمندانی دانست که توانستند بسیار خردمندانه با خلق آثاری، به دوام و بقای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در یک دهه بعد مدد برسانند. از آنها میتوان بهعنوان حلقه وصل دو دهه کانون نام برد؛ دهه 50 و دهه 60. «مشق شب» در ادامه همان تلاشها ساخته شد؛ اثری که در همان سال نمایشش بسیاری را به تأمل واداشت تا با بازنگری در ارکان آموزشی، نکات مطرحشده در فیلم را مورد توجه قرار دهند. «دونده»، ساخته جاودانه «امیر نادری» هم محصول همان سالهاست؛ همان دهه پر التهابی که قرار بود بسیاری از تحولات در آن رخ دهد و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز از این قاعده مستثنا نبود. فیلم روی پرده رفت و با استقبال گسترده روبهرو شد، اما استقبال از آثاری اینچنین سبب نشد تا در عزم «تغییردهندگان» خللی به وجود آید. آنها تصمیمشان را برای تغییر گرفته بودند؛ با سپردن اختیار کانون به وزارت آموزشوپرورش، کانون را از نهادی مستقل به نهادی وابسته تبدیل کردند؛ نهادی که قرار بود از آن پس زیر نظر وزرایی عمل کند که با چرخش سیاست، خود نیز ماندگار نبودند. گاه «راست» و گاه «چپ» ثمره این جابهجاییها بود. کانون مستقل دیروز به کانون وابستهای تبدیل شد که دیگر اختیاری از خود نداشت. هنرمندان «عصر طلایی» یکبهیک از آنجا کوچ کردند. جز گروهی کارمند دیگر کسی باقی نماند. دوران رونق کانون دیگر بهسر آمده بود. عزلونصبهای سیاسی کانون را به کانونی غیرفرهنگی بدل کرد. تلاش هنرمندانی نظیر «کیارستمی» پس از یک دهه نتوانسته بود مقاومت ایجاد کند و نهایتا در هم شکسته شد. چه کسی تصور میکرد کانون طلایی پرجنبوجوش و پرتحرّک دهه 50، چند دهه بعد به کانون ساکت و بیرونقی بدل شود که دیگر هیچ تحرکی در آن دیده نشود!؟ همان کانونی که نامداران عرصه هنر را زمانی در خود گرد میآورد تا آثاری جاودان خلق کنند، اما حالا بهجایی برسد که دیگر هیچ نامداری حتی سراغی از آن نگیرد!؟ اینک نوآوری و نبوغ برای خلق شگفتی در آثار هنری جای خود را به روزمرگی در کانون داده است. آثار بزرگ فقط سیاههای از کارنامهای متعلق به یک دورانند؛ دورانی که در آن خلق هر اثر، یک رویداد مهم بهشمار میآمده است! حالا از آنهمه شُکوه جز چند ساختمان و خاطره چیزی باقی نمانده است و البته آرشیوی غنی حاصل همان دوران طلایی!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.