دانستنیهایی درباره سرطان چشم
سابقه خانوادگی را جدی بگیرید
علی تولّلی. جراح و فوقتخصص شبکیه، زجاجیه و لیزردرمانی چشم و فوقتخصص سرطانشناسی چشم و مدیکالرتینا از آمریکا
جراحان با اصطلاحات تخصصی زیادی سروکار دارند؛ اصطلاحاتی که شاید فقط خودشان معنای آن را به شکل دقیق بدانند و یک نوع زبان پزشکی وجود دارد که ممکن است افراد غیرپزشک را مرعوب كند، بنابراین در مواجهه با غیرپزشکان باید این زبان را بهگونهای ترجمه کرد. برای بسیاری از افراد ممکن است واژه «سرطان» واژه چندان خوشایندی نباشد و شرایط و وضعیت ناشناخته و هولناکی را تداعی کند، اما شناختن و دانستن درباره چیزهای وحشتآور میتواند به پیشگیری، تشخیص، پیشبینی، معالجه بیماری و به دنبال آن کاهش شرایط هولناک برای افراد منجر شود. در این یادداشت تلاش میکنم درباره سرطانشناسی چشم یا «Ocular Oncology» توضیح بدهم.
در سالهای ٢٠٠٩ و ٢٠١٠ در بیمارستان ویلزآی در فیلادلفیاي آمریکا، دوره تحصیلات تکمیلی سرطانشناسی چشم را گذراندم؛ هدف این رشته فوقتخصصی، غربالگری، تشخیص زودرس و درمان انواع مختلف تومور و سرطان چشم است. بدخیمیهای شایع و نادری در دنیا وجود دارد که از بیماریهای جدی تهدیدکننده حیات انسان هستند. در بحث سرطانشناسی چشم، داشتن هر نوع سابقه خانوادگی و فامیلی در ابتلا به سرطان از هر نوع و در هرجای بدن، بسیار مهم است، چراکه در صورت فعالشدن ژن مربوطه، گونههای مختلف تومور میتواند در بافت چشم انسان رشد کند. بهتعبیری، هر نوع بافت غیرطبیعی یا رشد بیش از حد بافت نرمال در چشم ممکن است نوعی تومور باشد و تومورها میتوانند خوشخیم یا غیرسرطانی و بدخیم یا سرطانی باشند و هر دو نوع این تومورها در چشم، پلک یا حدقه چشم ممکن است وجود داشته باشد. تومورهای خوشخیم گرچه تهدیدی برای زندگی انسان نیستند، اما میتوانند به اختلال در دید و ازدستدادن بینایی منجر شوند. تومورهای بدخیم میتوانند مواردی از سرطان چربی پلک باشد که اغلب در بیماران مسن تشخیص داده میشود و در بین زنان بیشتر از مردان شایع است. نشانههای آن برآمدگی یا ضخیمشدگی پلک (مانند گلمژههای مکرر و عودکننده) و در برخی موارد ازدستدادن مژه، قرمزی و دردناکشدن چشم است. این یک نوع سرطان جدی است زیرا به شکل نامرئی در چشم رشد میکند و زمانی که کاملا پیشرفته شد، بیمار دچار مشکل بینایی میشود. این نوع سرطان میتواند در غدد لنفاوی و اعضایی که با چشم هم فاصله دارند، پخش شود. سرطان چشم انواع مختلفی دارد که امروزه میتوان آنها را تشخیص داد و درمان کرد. در مواجهه با بیمارانی که از مشکل سرطان چشم رنج میبرند، براساس سه اولویت باید عمل کرد؛ اولین و مهمترین اولویت، حفظ جان بیمار است، اولویت دوم حفظ چشم و جلوگیری از تخلیه چشم است، (درواقع تخلیه چشم یکی از راههای درمان است و در مواردی استفاده میشود که تومور بدخیم کل بافت چشم را گرفته و پزشک مجبور است برای کاهش درد کنترلناپذیر و کاهش خطر متاستاز یا گسترش به بافتهای دیگر، این عمل را انجام دهد، درواقع تخلیه چشم زمانی انجام میشود که هیچ انتخاب دیگری وجود نداشته باشد). اولویت سوم نیز حفظ دید و بینایی بیمار است، درحالیکه بیماران ابتدا از سومین اولویت سؤال میکنند و خواستار بهبود بینایی هستند. باید توجه داشته باشید که برای جراحان همیشه حفظ جان بیمار بر همهچیز ارجح است و زمانی که سرطان میتواند جان فردی را به خطر اندازد، اولویتهای بعدی اهمیت کمتری دارند. خوشبختانه امروزه درمانهای جدیدی برای تومورهای چشمی وجود دارد، مانند «رادیوتراپی با قراردادن یک پلاک کوچک روی کره چشم»، بهطوریکه فقط ناحیه مبتلا به تومور را تحتتأثیر قرار میدهد و بیشتر برای ملانومای بدخیم لایه کورویید چشم استفاده میشود. روشهای دیگر «شیمیدرمانی درونشریانی» است؛ یعنی تزریق مستقیم داروی ضدتومور به درون سرخرگ تغذیهکننده چشم که بیشتر برای رتینوبلاستوما، شایعترین تومور درونچشمی کودکان، استفاده میشود. این شیوه درمانی کمترین عوارض جانبی را برای بیمار بههمراه میآورد. (گفتنی است رتینوبلاستوما نوعی سرطان چشم است که از شبکیه چشم که لایه درونی و حساس چشم است، آغاز میشود. رتینوبلاستوما معمولا بر کودکان اثر میگذارد، اما به ندرت بزرگسالان نیز به آن دچار میشوند. رتینوبلاستوما ممکن است در یک یا هر دو چشم بروز کند). این شیوههای درمانی را میتوان با همکاری متخصصان دیگری در حوزههايي مانند سرطانشناسی کودکان یا متخصصان مغز و اعصاب اجرا کرد. تاکنون در بیمارستان دکتر خدادوست در شیراز به بیماران زیادی که مبتلا به تومورهای چشم هستند، کمک شده است. بهطورکلی در ایران تنها سه نفر انکولوژیست چشم وجود دارد؛ دو نفر در تهران و من در شیراز که مشغول به درمان بیمارانی هستیم که از این عارضه رنج میبرند و اکثرا بیماران ارجاعی هستند. در کشورهای پیشرفته دنیا هم معمولا مراکز معدودی براي درمان اینگونه بیماران وجود دارد. مهمترین نکتهای که در این مقاله، میتوانم به خوانندگان بگویم این است که از چشمهای خود در برابر عوامل محیطی و خارجی مانند نور آفتاب، محافظت کنند، برای مثال زمانی که در مکان مسقف قرار ندارید، زدن عینک آفتابی الزامی است. در محیطهای کار، بهخصوص کسانیکه چکشکاری میکنند و با اشیاي برنده سروکار دارند، حتما عینک محافظ بزنند، متأسفانه هفتهای نیست که یک فرد جوان و فعال این جامعه، به دلیل نزدن عینک محافظ مناسب در محیط کار، دچار صدمات جبرانناپذیری در چشمش نشود! علاوهبراین سابقه فامیلی و خانوادگی داشتن هر نوع سرطان را جدی بگیرید. درواقع میتوان گفت آنچه در آینه میبینیم تنها چیزهایی نیست که از اعضای خانواده به ارث بردهایم، شاخصهای ژنتیکی بهشدت با سلامت نیز تداخل دارند. برای خانمها سابقه خانوادگی ممکن است به معنای بالارفتن خطر ابتلا به برخی از انواع سرطان باشد. استعداد ژنتیکی نباید شما را از فعالیت منصرف کند. دانستن سابقه خانوادگی بههمراه معاینه و آزمایش مرتب میتواند به ما کمک کند که وضعیت سلامت خود را پایش کنیم. اگر بتوانیم سرطان را بهموقع تشخیص دهیم، علاوه بر بقای طولانیتر عمر، درمانها نیز آسانتر، سبکتر و ارزانتر شده و احتمال بروز نقص عضو بعد از جراحی نیز بسیار کمتر میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.