|

درباره اجرای مینی‌مالیستی آتیلا پسیانی

شیطانی، بس شیطانی

محمدحسن خدایی

تری ایگلتون در پیشگفتار کتاب «ویلیام شکسپیر» خود اذعان کرده که «هرچند خوشبختانه این پدرسالار محافظه‌‌کار را از جهات بسیاری پشت سر گذاشته‌ایم، از برخی جهات دیگر باید تلاش کنیم تا به او برسیم». همان تمنای پارادوکسیکالی که در نمایش «دیابولیک: رومئو و ژولیت» قابل‌مشاهده است که چگونه مناسبات جهان قدیم، قرار است نوری بر وضعیت تاریک جهان معاصر افکند و نقدی بر فقدان عشق در دوران ما باشد؛ تلاشی که از قضا در خوانش محمد چرمشیر از متن شکسپیر، واجد ظفرمندی و شکست‌های توأمان است. در این خوانش 80دقیقه‌ای، زبان نمایش فشرده و غیرتغزلی و زمان و مکان به نقطه‌ای دیگر پرتاب شده است. یک فضا/مکان دیستوپیایی که با جنازه‌های کفن‌پیچ‌شده روی زمین آغاز می‌شود. یک احضار بدن‌های مرده به میانجی نیرویی مافوق بشری که همچون مسیح توان رستاخیز دارد. دیابولیک با «مکان عمومی» ورونا بر ما گشوده نمی‌شود. اینجا جهان زیرین است. فضایی شیطانی و البته بی‌شکل که به قول ژرژ باتای «وظیفه دارد شکلی اختیار کند». جهانی بی‌روح، تاریک و گرفتار زندگی زیرزمینی، خارج از مناسبات قانونی دولت. جهانی منقاد نژاد، قبیله و سرزمین که فردیت را قربانی اجتماع تباه‌شده می‌کند. روایت چرمشیر و پسیانی از متن شکسپیر، با تأکید بر تضاد تاریخی خاندان‌ کاپولت‌ها و مونتاگوها و البته منافع مشترک‌شان، دوگانه‌ای از وفاق و دشمنی برمی‌سازد. دیگر از آن جهان رومئو و ژولیتی اثری نیست. اقتصاد سیاسی مواد مخدر، عرضه و تقاضای آن، دیابولیک و فضای شیطانی آن را تعینی مادی می‌بخشد. تعینی که زبان، میل، پول، بدن و قدرت را بازنمایی می‌کند. اینجا اقتصاد میل، با منطق قدرت و سرزمین گره خورده و مناسبات افراد را واجد صورت‌بندی‌های تازه می‌کند. مناسباتی که رومئو و ژولیت را هم گرفتار انحطاطی ژرف و لغزش‌های بی‌‌پایان کرده. دیگر از آن صفا و سادگی رمانتیک خبری نیست. در جهان خشن و سرمایه‌سالارانه دیابولیکی، آرمان پیش‌ِرو نه سعادت انسان‌ها که فتح بازار پرسود مواد مخدر است. یان کات در گفت‌وگو با چارلز ماروویتز، به تمایل طبیعی شکسپیر در ادامه‌دادن کشمکش‌ها بین شخصیت‌های نمایش تا نهایت آن اشاره دارد. «در نمایش‌نامه‌ رومئو و ژولیت، او همین کار را از طریق داروی زهرآلود می‌کند؛ یعنی هنگامی که ژولیت در آرامگاه برمی‌خیزد و رومئو را در کنارش (به‌ظاهر) مرده می‌یابد، اما این هنوز برای شکسپیر کافی نیست و از نظر او ضروری است که ژولیت خودکشی کند... برای شکسپیر که ترسیم‌گر جهانی دوپاره و منقسم است، یعنی جهانی که در آن عشاق به دو خاندان مختلف و متخاصم تعلق دارند، عشق باید متوقف شود و عشاق باید بنا بر تقدیرشان، به‌شکلی مرگ‌بار از هم جدا شوند». این منطق را به‌نوعی در دیابولیک هم مشاهده می‌کنیم. رومئو و ژولیت با مرگ از هم جدا می‌شوند؛ مرگی که از پی توافق کاپولت‌ها و مونتاگوها اتفاق می‌افتد. جایی که رومئو و ژولیت، بر فردیت و عشق خود اصرار ورزیده و تعلق به خاندان را نفی می‌کنند. یک نفی که در نظم سیاسی موجود، وقفه انداخته و وضعیت را بحرانی می‌کند. کارل اشمیت در توضیح «امر سیاسی»، دولت را به منزلت سیاسی مردمی اطلاق می‌کند که در یک واحد ارضی محصور سازمان یافته‌اند. دیابولیک هم با اندکی مسامحه منطق ساخت دولت را به میانجی سرزمین، قلمرو و واحد ارضی روایت می‌کند. در غیاب «اسکالوس»، امیر ورونا که نماینده دولت است و مجری قوانین در نمایش‌نامه شکسپیر، دیابولیک تقسیم‌شده به دو سرزمین، دو قلمرو و دو قانون است. تضادها و توافق‌ها، حول همین دو قانون ایجاد می‌شود. قلمرو بیشتر مساوی با اقتدار فزون‌تر و صد البته دستیابی به بازارهای مواد مخدر است. رومئو و ژولیت، تا وقتی که با این سازوبرگ همراه هستند، جزئی از خاندان محسوب شده و از پی نفی این قانون، مستحق مرگ می‌شوند. در آری‌گویی به عشق، در سوژه عشق‌شدن است که منطق سوداگرانه هر دو خاندان دچار وقفه و اختلال می‌شود. عشق که به قول آلن بدیو، یکی از رویه‌های حقیقت و امکان تفکر است. دیابولیک، روایت عشق‌های ناممکن و تمنای آن است. اجرای مینی‌مالیستی آتیلا پسیانی در جست‌وجوی معاصرکردن رومئو و ژولیت تاریخی است؛ معاصر با دورانی خشن، مصرف‌گرا و معنازدایی‌شده. نمود بیرونی این تلاش برای معاصرکردن را می‌توان در استفاده از تکنولوژی مدرن مشاهده کرد؛ در ثبت تصویر «خود» به میانجی دوربین. لبخندزدن هنگام سلفی‌گرفتن. اما شاید در مخالفت با این وجه از معاصرشدن، آن رومئو و ژولیتی را معاصر دوران خود دانست که بیش از گذشته نیروی عشق را احضار می‌کند. همان عشق رمانتیک، رادیکال و ازخودگذشته. یک بسط و گسترش شکسپیری از رومئو و ژولیت در قبال منطق کالایی‌شدن همه عرصه‌های زندگی. جهان جن‌زده‌ دیابولیکی، چندان توان مقاومت در قبال نیروهای شر و مخرب جهان ما را ندارد. شاید برای طلب رستگاری و سعادت، محتاج فرمی رادیکال‌تر باشیم که در مقابل وسوسه سلفی‌گرفتن و لبخندزدن مقابل آیفون‌ها، بر سیاست عشق پافشارد و به قول آلن بدیو، درباره تئاتر به خودش فکر کند. دیابولیک، ایستاده میان جهان زندگان و مردگان است؛ جهانی که مدام با صدای قطاری که از آن بالا با سرعت عبور می‌کند، سکوتش می‌شکند و هراس‌هایش، مشدد می‌شود. جهانی شیطانی، گرفتار اتحاد نامقدس اجتماع مردمان تباه‌شده که هر نوع تفاوت و فردیت را سرکوب کرده و غرق گناه است. نمایشی با فضاهای تفکیک‌شده میان نژادها، جنسیت‌ها. تضاد عشق و منافع و قدرت. در جهانی که همه سیاه پوشیده و به‌هرحال گرفتار تقدیر تاریخی خویش‌ هستند. همکاری چرمشیر و آتیلا پسیانی، همچنان در حال تجربه‌گرایی است. اما دیابولیک تجربه‌گرایی خود را محدودیت بخشیده و روایت کلاسیک‌تری نسبت به ریچارد سوم دارد. ‌

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.