محفل واقعی آقا و خانم کمالیان
ادیب وحدانیآملی
من رسمم است سعی کنم با زنده و مرده آدمها یکجور تا کنم و با حاضر و غایبشان. اینطور میشود که مطلبهای تندم بعد از مرگ آدمها گاه چاپ میشد و الان هم وقتهایی اینجا نشر میشود. درباره خانم کمالیان دوبار دستکم در همشهری نوشتم، یکبار پیشنهاد دادم بنیاد کمالیان تشکیل شود- مابازای مدرن موقوفههای کمالیان- تا از میراث فرهنگی مرحوم کمالیان حفاظت کند و مجموعهای را که در همه اجزا دارای ارزش فراوان بود و در کنار هم ارزش مطلقا بیحدوحسابی داشت را در دسترس مردم بگذارد. مرحوم محمدمهدی کمالیان از نسل صادق هدایت بود و از خانواده توأمان اشرافی و بافرهنگی برآمده بود که هنر و تمدن ایرانی را در جزءبهجزء روابطشان داشتند و در کنار فراگیری علوم قدیمه (که روش آموزششان متضمن فراگیری ظرافتهایی از فرهنگ ایران است که صرفا سینهبهسینه منتقل میشوند) با تمدن واقعی و شهرنشینی غربی هم آشنا شدند. از آن نسل تعدادی انزوا پیشه کردند؛ مثل مرحوم هدایت که در جامعه کوچک نخبگان آن روزگار طبعا دوست آقای کمالیان بود، عدهای روی صحنه فرهنگ و معمولا سیاست آمدند؛ مثل قاسم غنی یا فروغی و منشأ خدمات گستردهای هم شدند. عدهای کار فرهنگی کردند مثل مرحوم رضا سیدحسینی که به تنهایی یک نهاد تمدنی در ایران بود و با آنکه غم معاش نگذاشت به دغدغههایش بپردازد، با مجموعه کتاب فرهنگ آثار بزرگترین خدمت فرهنگی چهار دهه گذشته را به کشور کرد یا ابراهیم گلستان که با آموختن چگونهدیدن و با معدودی کتاب و فیلم راه را به ما نشان داد. مرحوم کمالیان روی صحنه خودش را نشان نداد، او معاون وزیر بهداشت هم شد، در منزلش محفل بسیار مهمی از موسیقیدانهای ایرانی را جمع کرد، آرشیویست اعلایی بود که بسیاری از هنرمندان فقط جلو میکروفون او نواختند و برای مثال ردیف کامل نورعلی برومند را ضبط کرد. در همه عمرش درکل ١٨ عدد سهتار ساخت و یک سهتاری که از دستفروشی در خیابان خریده بود را بازسازی کرد؛ لطفی و علیزاده با سهتارهای کمالیانشان کارهای خوبی ضبط کردند. همه کارهایی که محمدمهدی کمالیان کرد، با پشتوانه روحی همسرش بود. مرحوم مریمبانو احسانی که امروز درگذشت، فراغت و آرامی را برای همسرش فراهم آورد که او بتواند بهجد کارهای جدیاش را بکند. برای تفنن مجسمه بسازد یا سهتار، موسیقیدانها را دور هم جمع کند، اهالی فرهنگ را راهنمایی کند، با خریدن به فرض بزرگترین تابلو سهراب سپهری از او حمایت کند و فضای زیست فرهنگیای را فراهم بیاورد که منجر به محصولدادن فرهنگی شود. من صید قزلآلا در آمریکا را که میخواندم، نوع گسست فصلها و انرژی بیپایانشان در ذهنم این تصور را میساخت که برتیگن مینوشته تا شببهشب برای دوستانش بخواند. جایی خواندم چاک پائولانیک میگفت در کلاس قصهنویسیای شرکت میکرده که مدتی جایی برای تشکیل نداشته، و بهقدری صدای قهوهساز اسپرسو بلند بوده که همه یاد گرفته بودند بهقدری جذاب بنویسند که شنوندهشان را جذب کنند. جایی دیگر از میهمانی خانه جانی کش خواندم که کورت وونهگات، خانواده کش، خانواده کارتر، آلن گینزبرگ، باب دیلن، شل سیلوراستاین و دیگران کارهایشان را برای همدیگر میخواندند یا ساز میزدند و میخواندند. منظورم این است که محفل واقعی، محل واقعی ارائه هنر واقعی از طرف هنرمند واقعی برای مخاطب واقعیاش است. مرحوم کمالیان، هردو مرحوم کمالیان، این فضا را برای فرهنگ ایران پدید آوردند. روانشان شاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.