تجدیدچاپ دو نمایشنامه از سارتر
ما در جهنم هستیم
نیما ارمغان: «اصلا متاسف نباشید: این عملی است برای حفظ سلامت عموم. ببینید: پالوتن ما را ترك میكند و خورشید سر میزند. آقایان، ما حقیقت را میگوییم. حقیقت را از فراز بامها فریادزنان میگوییم. چه حرفه خوبی دارید! روزنامه ما و خورشید، ماموریت واحدی دارند: روشن كردن ذهن مردم. قسم بخورید كه حقیقت را بگویید. تمام حقیقت را. فقط حقیقت را.» این یكی از دیالوگهای «نكراسوف» است. «نكراسوف» ژانپل سارتر از مشهورترین نمایشنامههای معاصر است كه اولینبار در ژوئن 1955 در تئاتر آنتوان به مدیریت سیمون بریو به روی صحنه رفت. این نمایشنامه سارتر تاكنون به زبانهای متعددی ترجمه شده و در كشورهای مختلف اجرا شده است. سارتر در اكثر آثارش به اجتماع و امر سیاسی توجه داشته و در این میان «نكراسوف» را میتوان از سیاسیترین نمایشنامههای او دانست. چاپ سوم ترجمه قاسم صنعوی از این نمایشنامه بهتازگی در نشر كتاب پارسه بهچاپ رسیده و مترجم در ابتدای كتاب بهجای مقدمه، بخشی از خاطرات سیمون دوبوار كه مربوط به «نكراسوف» است را آورده و همین بخش از نظرات دوبوار نشاندهنده هدفی است كه سارتر با نوشتن «نكراسوف» داشته است. دوبوار در اینجا به خشم روزنامههایی اشاره میكند كه سارتر آنها را به باد تمسخر گرفته بود: «...ضد كمونیستهای حرفهای به سارتر الهام دادند كه نمایشنامه كمدی نكراسوف را بنویسد. نمایشنامه هنوز به پایان نرسیده بود كه ژان مییه شروع به كارگردانی آن كرد و ویتولد نمایشگر والهرا، نكراسوف قلابی شد. سارتر در مورد پایان نمایشنامه با دشواریهایی مواجه شد، زیرا نه میخواست از قهرمانش آدمی واقعا رذل بسازد و نه میخواست او را ارشاد كند. پس از چند جلسه تمرین، متن تابلوی سادهای را آورد كه در آن با لیریسمی هزلآلود، ترس بزرگ بورژواها را توصیف میكند. درحالیكه باشگاه تیربارانشوندگان آتی، جشن غمانگیزی در خانه خانم بونومی ترتیب میداد، اعتصابكنندگان در زیر پنجرههای خانه رژه میرفتند و فاجعهطلبی اندوهبار مهمانها به ترسی شدید بدل میشد. رنگ از روی سیمون بریو پرید: صندلیهایم را میشكنند. مییه نیز اعتراض میكرد: نمایشنامه در حالحاضر هم خیلی دراز است! والهرا كه از چنگ پلیس میگریخت، باید از پنجرهای میپرید و درست وسط اعتصابكنندگان میافتاد و اینان باعث میشدند كه چشم و گوش والهرا باز شود. سارتر وقتی خوب فكر كرد، از این خوشبینی ژدانوفی خوشش نیامد: قسمت آشوب را حذف كرد؛ در نتیجه، صحنه شیرین شد. متن كوتاهتر هم شده بود؛ اما وقتی نگارش آن به پایان رسید، معلوم شد باز هم بیش از حد طولانی است: آنوقت پیشدرآمد را قربانی كردند. مییه، نكراسوف را بدون ابداع و شادی به روی صحنه آورد و سارتر بعدا خود را ملامت كرد كه چرا بهجای روزنامه، والهرا را محور ماجراها قرار داده است. بااینهمه، نمایشنامه، در صورتیكه بازیگرانی عالی داشت، كمدی خیلی خندهداری میشد؛ از وحشتها، هذیانها، جنونها، توهمها، افسانهپردازیهای ضدكمونیستها از جمله افسانه چمدان پر از باروت كه اندكی پیشتر مالرو به آن دامن زده بود- نتایج مقاومتناپذیری بركشیده بود. شب تمرین نهایی، ناقدان و افراد متشخص كه سالن را پر میكردند، مخالف بودند: اما نتوانستند جلوی خندهشان را بگیرند، هرچند كه بعد ادعا كردند خمیازه كشیدهاند، ولی روزنامهها، سارتر را كه جرئت كرده بود آنها را به باد تمسخر بگیرد نبخشیدند؛ خواستند پوست از سرش بكنند. فرانسواز ژیرو كاری كرد كه به تمرین نهایی دعوت شود و بر منتقد تئاتری اكسپرس كه استعفا كرد، پیشی جست و بهشدت از نكراسوف انتقاد كرد. تمام روزنامهها، یا تقریبا تمام آنها، از او تقلید كردند. نمایشنامه وقتی از لطف و توجه تماشاگران برخوردار باشد، میتواند ناقدان را ناچیز بشمارد؛ این امری است كه در مورد تئاتر آنوی صدق میكند: ثروتمندها از آن خوششان میآید، اما نكراسوف دقیقا به كسانی حمله میكرد كه درآمد تئاترها از ناحیه آنهاست؛ آنهایی كه آمدند؛ تفریح كردند، ولی برای خود قانونی وضع كردند كه به دوستانشان بگویند كه نمایش، حوصلهشان را سر برده است. بورژوازی به بهانه فرهنگ، خیلی اهانتها را میتواند تحمل كند؛ اما این استخوانی نبود كه بتواند قورت دهد. نكراسوف بیش از شصت شب نمایش داده نشد...». سارتر در «نكراسوف» نشان داده كه چگونه ظاهر دلفریب نظام حاكم زیربنایی جز خشونت و استثمار ندارد و درنهایت گفتمان جنگ است كه غالب میشود. «نكراسوف» همچنین تصویری از روایتهای جعلی كه در روزنامههای طرفدار نظم مسلط ساخته میشوند ارایه میدهد. نكراسوف وزیر كشور شوروی است كه ناپدید شده و كلاهبرداری فراری خود را بهجای او جا میزند. او مدام تغییر هویت میدهد و روایتهای جعلی میسازد و همین ویژگی است كه او را به منافع دولتی و روزنامههای طرفدار آن مرتبط میكند. این روزها یك نمایشنامه دیگر از سارتر نیز به چاپ سوم رسیده است. «خلوتكده» عنوان این كتاب است كه این نیز با ترجمه قاسم صنعوی و در نشر كتاب پارسه منتشر شده است. «خلوتكده» اولینبار در مه 1944 نمایش داده شد و تا امروز بهكرات به روی صحنه رفته است. بسیاری از منتقدان این نمایشنامه را از مشهورترین آثار سارتر میدانند. «خلوتكده» روایتی از آدمهایی است كه به دلایل مختلف مردهاند و حالا در جایی دور هم جمع شدهاند. یكی از مهمترین ایدههای سارتر، جهنم یعنی دیگران، در این اثر او تصویر شده است: «... از یاد بردن. چه حرف بچگانهای! من حضور شماها را تا مغز استخوانهایم حس میكنم. سكوت شما گوشهایم را پر میكند. شما میتوانید دهان خودتان را میخكوب كنید، میتوانید زبانتان را قطع كنید، ولی آیا میتوانید مانع از وجود داشتنتان بشوید؟ آیا میتوانید فكرتان را متوقف كنید؟ من صدای تیكتاك آن را میشنوم، مثل ساعت، و میدانم كه شما هم صدای فكر من را میشنوید. هرقدر خودتان را كنج كانهپاتان بفشارید، همهجا هستید، صداها به صورت آلوده به من میرسند، زیرا شما آنها را در راه شنیدهاید. شما حتی چهرهام را از من دزدیدهاید: شما آن را میشناسید و من نمیشناسمش. و او؟ او؟ شما او را از من دزدیدهاید: و اگر تنها باشیم، فكر میكنید جرئت داشته باشد با من اینطور رفتار كند؟ نه، نه: این دستها را از روی صورتتان بردارید، شما را به حال خودتان نمیگذارم، اینطور خیلی راحت خواهد بود. در این صورت شما آنجا بدون احساس باقی میمانید، غرق در خود، مثل یك بودا... من میخواهم كه جهنم خودم را انتخاب كنم؛ میخواهم شما را با تمام نیروی چشمهایم نگاه كنم و درحالیكه چهرهام آشكار است بجنگم.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.