آموزش ستمدیدگان
حق مذاکره جمعی معلمان، تبدیل آموزش به کارخانه تولید نمره و نیروی کار مطیع برای آینده و هجوم بازار به مدرسه و کالاییسازی و سیاستزدایی روزافزون از جمله مهمترین تغییراتیاند که در موج محافظهکارانه دهههای اخیر در سیاست و اقتصاد گریبان «آموزش مردمی» را گرفته است که ایدهآل اولین نظریهپردازان آن بود. مدارس و دیگر مجموعههای آموزشی غیر از هویتسازی (مثبت و منفی)، بخشی از دستگاه فرهنگی جامعه نیز محسوب میشوند. آنها سازوکارهایی کلیدی در تعیین چیزیاند که از لحاظ اجتماعی «دانش مشروع» ارزشگذاری و صرفا مردمی تعبیر میشود. آنها همگام با نقش خود در تعریف بخش بزرگی از آنچه دانش مشروع تلقی میشود، در فرایندی هم مشارکت دارند که از آن طریق گروههای خاص منزلت مییابند و دیگر گروهها ناشناخته یا حقیر باقی میمانند. ازاینرو، در اینجا نیز مدارس مرکز مبارزات بر سر سیاستهای بازشناسی مربوط به نژاد/ قومیت، طبقه، جنسیت، تبعیض جنسی، توانایی، مذهب و دیگر پویاییهای مهم قدرت به حساب میآیند. همچنین مدارس و برنامههای درسی، تحتتأثیر جنبشهای راستگرایان در جاهایی همچون ایالت آریزونا همراه با حملات آن به دورههای درسی مطالعات قومی، بیشازپیش به مکانهایی برای تضاد شدید میان حافظه جمعی و فراموشی جمعی تبدیل شدهاند؛ اینها فضاهایی برای کنش سیاسی و آموزشی نیز به حساب میآیند. نویسنده کتاب «آیا آموزش میتواند جامعه را تغییر دهد؟» تلاش میکند تجربههای متفاوت در عرصه آموزش مثلا روند آموزش در دگرگونکردن شیوه زندگی مردم یا کاربست آن در جنبشهای اجتماعی را که به سمت آن ایدهآل حرکت میکرد و سپس افول کلی وضعیت آموزش در جهان را بررسی کند. مایکل دبلیو اپل که از دهه 1980 به نوشتن در باب فلسفه آموزش مشغول بوده در آخرین اثر خود چکیده آثار قبلیاش و همچنین آثار متفکران دیگر را بررسی میکند، برای پاسخ به این سؤال از نظریات برخی متفکران غیرآمریکایی نظیر پائولو فریره و آمریکایی مثل جورج کاونتس استفاده میکند تا در پرتو تغییرات در ساخت اجتماعی جامعه مدرن، اثر «آموزش سیاسی» را برای دگرگونکردن زندگی عمومی بررسی کند. متفکری که بیشترین تأثیر را در فلسفه اپل دارد پائولو فریره است. او تأکید میکند هیچکسی را بالاتر از فریره در بین نظریهپردازان آموزش نمیشناسد و او را یک «معلم» واقعی میداند. فریره برای بیشتر افراد در سایر نقاط جهان چهرهای شناختهشده است؛ افرادی که تشخیص میدهند وظیفه ما «نامیدن تعیین جهان» و ایجاد دستهجمعی آموزشی است که هم ضدسلطه باشد و هم بخشی از قلمرو وسیعتر مبارزه بر سر آنچه سواد نامیده میشود، اینکه چه کسی باید آن را کنترل کند و اینکه چگونه سواد انتقادی یا به گفته خود فریره آگاهسازی یا شعور انتقادی با مبارزات واقعی و در جوامع واقعی ارتباط پیدا میکند. به نظر او آموزشی که به مبارزه برای آزادی و علیه بهرهکشی وصل نشود ارزش آن را ندارد «آموزش» نامیده شود. شعار اصلی او این بود: «عزاداری نکنید، تدریس کنید، سازمان بدهید». نویسنده تلاش میکند از آنچه رواج «صنعت فریره» مینامند اجتناب کند؛ همان خصلتی که بوردیو آن را بهمنزله مجموعهای از استراتژیهای تغییر و تبدیل در نظر میگرفت که در آن بخشی از اعضای طبقه متوسط جدید که تحرک اجتماعی عمودی دارند فعالیت زبانی - واژگان به ظاهر رادیکال و بهاصطلاح دوستی و نزدیکی ظاهری به کنشگران رادیکال - را جایگزین کنش سیاسی جاافتاده اساسیتری میکنند. ازاینرو آنها در مجموعهای از سرمایههای فرهنگی و اجتماعی درگیر میشوند که امیدوارند روزی از طریق وجهه و پیشرفت دانشگاهی به سرمایه اقتصادی تبدیل شود. در رشتههای دانشگاهی، پایگاه اجتماعی به طرق پیچیدهای در زمینه سرمایه اجتماعی و فرهنگی به بازارها مربوط میشود و اعضای طبقه متوسط جدید در دانشگاه غالبا با نوشتن به روشهای عمدتا انتزاعی اما بهظاهر «سیاسی» با تظاهر بهعنوان عضوی منتقد از اجتماع دانشگاهیان و بهمثابه شخصی که از بیرون عضوی از محفل طرفداران فریره به نظر میرسد تناقضهای طبقاتی خود را حل میکنند؛ با وجود این، اثر سیاسی آنها به نوشتن واژگان بهظاهر سیاسی بر روی یک صفحه کاغذ محدود میشود. فریره معتقد بود ما باید کاملا منتقد موقعیتی باشیم که ضدکتاب و ضدنظریه است و دانشی را ترجیح میدهد که در تنش میان نظریه و عمل ساخته و تولید میشود. فریره به مسئله تعلیم و تربیت نه بهعنوان نهادی برای انتقال اطلاعات و دانش بلکه بهعنوان یک نهاد آگاهیبخش نگاه میکرد که میتواند بنیان تحول اجتماعی به حساب آید. فریره معتقد بود که هیچ تحول عمیق و پایدار اجتماعی بدون تکیه بر آموزش تودهای و همگانی صحیح نمیتواند صورت گیرد که کارکردهای اصلی نظام طبقاتی را عیان کند و بتواند بر شکافهای قومی، نژادی و سیاسی فائق شود. او در فصل اول و دوم به تحلیل و توضیح این پرسش نظری میپردازد که آیا آموزش قدرت دگرگونسازی جامعه و حوزههای دیگر قدرت را که خود بازتولید میکند داراست یا نه؟ بههمینمنظور نویسنده در فصول بعد دو مثال متضاد میزند که آموزش توانسته در جنبشهای چپ و راست مربوط به تحولات اجتماعی ایفای نقش کند. یکی از این نمونهها اصلاحات دموکراتیک است در پورتو آلگره برزیل، محل تولد فریره و خاستگاه اولیه گردهمایی (فوروم) اجتماعی جهانی و گردهمایی آموزش جهانی که به صورت گسترده مورد تمجید قرار گرفته است. مثال دیگر تجربه دخالت در نهاد آموزش از سوی نیروهای شرکتی است، نیروهایی که جامعه آمریکا را در مسیرهای نولیبرالتر، نومحافظهکارتر، مذهبی اقتدارگرا و عوامفریب پیش بردند. نویسنده در توضیح مثال والمارت از رابطه نزدیکی میگوید که در طول زمان میان کالجها و دانشگاههای منطقهای و محلی مذهبی کوچکتر و والمارت شکل گرفت. با ترکیب اخلاق «خدمت» و ادراکات مذهبی و آنگاه با تغییر برنامه درسی این نهادهای آموزشی، بهگونهای که کسبوکار و امور مالی به رشته اصلی آموزش تبدیل شوند و این ارتباطها به راههای «تحرک اجتماعی» دانشجویان در والمارت و دیگر کسبوکارهای مشابه منجر شود. نویسنده در ابتدای کتاب این توضیح ضروری را میدهد: «درباره همه ملتها و همه زمانها در این کتاب صحبت کردهام. خواننده بهتر است کار عادی خود را انجام دهد- یعنی بپرسد که آیا نظریات، مثالها و بحثهایی که در اینجا ارائه دادهام با واقعیت خود او و جامعهاش مطابقت دارد یا نه؟ شرایط مهم است و وقتی ما درباره آموزش به صورت انتقادی فکر میکنیم، مهمتر هم میشود». نویسنده در فصلهای پایانی به لزوم توجه به مسئولیت فردی و شرایط لازم برای برقراری تحصیلات دموکراتیک انتقادی و مؤثر در تحولات اجتماعی میپردازد. * تیتر یادداشت برگرفته از عنوان کتاب مهم پائولو فریره است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.