ضرورت نقد علمی و پرهیز از داوریشتابزده
به نام آنکه جان را فکرت آموخت هیئتمدیره انجمن ترویج علم ایران، بیانیه هشت نفر از علاقهمندان ترویج علم را که پس از برگزاری هفته ترویج علم و اهدای هفدهمین دوره جایزه ترویج علم در سال 1395 انتشار یافت، فارغ از رویکرد، محتوا، لحن و نحوه انتشار، به فال نیک میگیرد و فضای پدیدآمده را فرصتی مناسب برای تدقیق و ترویج مفهوم نقد علمی، منصفانه و راهگشا در میان جامعه مروجان علم کشور میداند. نویسندگان بیانیه، در همه موردها و زمینهها، فعالیت هیئتمدیره انجمن را «پراشکال» دانسته و هیئتمدیره انجمن ترویج علم را یکسره «از ماهیت ترویج علم دور» شمردهاند. ایشان در توضیح تکمیلی خود نیز گفتهاند که هیئتمدیره نسبت به «تذکرات مکرر» بیتوجه بوده و لاجرم تنها راه آنان انتشار این بیانیه بوده است. بر پایه متن بیانیه و جهت روشنشدن پارهای از نکات مطرحشده در آن، هیئتمدیره انجمن شایسته میداند موارد زیر را به اطلاع عموم دوستداران ترویج علم برساند. 1- عموم امضاکنندگان بیانیه عضو انجمن ترویج علم نیستند و لاجرم از سازوکارها، رویهها، فرصتها و چالشهای انجمن در پیشبرد امور آگاهی اندک دارند. این در حالی است که عضویت در انجمن برای همه علاقهمندان، منوط به احراز شرایط مقرر در اساسنامه، کاملا آزاد است. کافی است آستین همت بالا زد، به عضویت انجمن و چهبسا هیئتمدیره و ارکان انجمن درآمد و وقت خود را وقف اصلاح امور انجمن کرد؛ هیچکس، هرگز مانع چنین مشارکتی نیست. به هر روی، بهزعم هیئتمدیره انجمن، بخش مهمی از نکات مطرحشده ناشی از همین ناآگاهی نسبت به امور، سازوکارها و مأموریتهای انجمن، در مقام یک انجمن علمی و نه یک انجمن صنفی، است. امیدواریم مطالعه دقیق اساسنامه انجمن و اهداف و مأموریتهای آن، از قضاوتهای شتابزده بکاهد. 2- انجمن ترویج علم ایران، یکی از 362 انجمن علمی مدنی و داوطلبانه دارای مجوز فعالیت از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است. تمامی فعالیتهای انجمن ترویج علم، همانند فعالیت همه انجمنهای علمی، توسط کمیسیون انجمنهای وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به دقت رصد و بررسی میشود و براساس همین بررسیها است که کمیسیون هرساله به فعالیتهای انجمنها امتیازدهی و آنها را در سطوح مختلف، از A (بیشترین فعالیت) تا F (کمترین فعالیت)، طبقهبندی میکند. جدول زیر بیانگر فعالیت انجمن در سالهای اخیر است؛ از 11 اسفند سال 1390 شاکله هیئتمدیره را منتخبان کنونی تشکیل دادهاند. به این ترتیب، انجمن ترویج علم ایران یکی از 61 انجمن علمی است که در سه سال پیاپی رتبه A را از کمیسیون انجمنهای وزارت علوم، تحقیقات و فناوری کسب کرده است. بدیهی است این دستاورد بزرگ مرهون تلاش فراوان هیئت مؤسس، هیئتمدیره دورههای پیشین و بیش از همه اعضا و یاران انجمن بوده است که بدون چشمداشت، سعی خود را معطوف به ترویج علم و توسعه اندیشه علمی در کشور کردهاند. 3- هیئتمدیره انجمن ترویج علم، بنا بر سرشت انجمنهای علمی و با پیروی از هیئت مؤسسان و اعضای محترم انجمن، از هرگونه انتقاد صریح نسبت به فعالیتهای خود استقبال میکند، مشروط به اینکه بهموقع و به شیوهای درست و متعارف در جریان انتقادها قرار گیرد. با کمال تأسف و برخلاف ادعای «تذکرهای مکرر به هیئتمدیره درباره خروج از مسیر درست ترویج علم»، انتقادهای مطرحشده در بیانیه، هرگز و به هیچ ترتیبی بهصورتی روشن و رسمی با هیئتمدیره انجمن ترویج علم ایران در میان گذاشته نشده است. نهایت آنچه در بحثهای بعدی به آن توسل جسته شده «طرح بعضی موضوعها»، در «بعضی گفتوگوها» با «بعضی از اعضای هیئتمدیره» بوده است. این در حالی است که عموم اعضای هیئتمدیره از طرح «بعضی موضوعها در بعضی گفتوگوها با بعضی از اعضای هیئتمدیره» کاملا بیاطلاعاند. البته بدیهی است که هر فرد حقیقی و حقوقی در هر زمان و بههرترتیب میتواند بیانیهای را بنا بر سلیقه و میل خود منتشر کند، اما تفاوتی جدی میان بیانیهای علمی و بیانیههای سلیقهای، شخصی، ناگهانی و غیرمستند وجود دارد. 4- از زمان انتشار بیانیه، اعضای هیئتمدیره به صورت غیررسمی خواستار ارائه مستندات ادعاهای مطرحشده بودهاند، که تا به حال حاصلی نداشته است. متأسفیم اعلام کنیم که از جمله دلایل تأخیر در پاسخ به بیانیه مذکور نیز امید بیحاصل به ارائه مستندات بحث بوده است. اکنون هیئتمدیره انجمن ترویج علم ایران، رسما از انتشاردهندگان بیانیه میخواهد مستندات خود را درباره آنچه از نظر آنان روندها و رویههای نادرست تلقی شده است، منتشر کنند. دلیل این تأکید، رویکردی است که همه مروجان علم در هر سطحی خود را به آن پایبند میدانند و آن طرح دیدگاه براساس مستندات و شواهد است. 5- در میان اتهامها و ادعاهای مطرحشده، هیئتمدیره وظیفه خود میداند به یک مورد بهطور خاص بپردازد و آن جایزه ترویج علم است. لازم است به این نکته توجه شود که جایزه ترویج علم قدمتی بیش از انجمن ترویج علم دارد و خوشبختانه سازوکارهای اهدای آن نیز مشخص و مستند است. هرساله کارگروهی از سوی هیئتمدیره، مأمور بررسی پرونده نامزدهای جایزه ترویج علم آن سال میشود و بر پایه همین بررسیها، فهرست برگزیدگان برای اعلام در اختیار هیئتمدیره انجمن قرار میگیرد. از نگاه آگاهان بدیهی است که هیئتمدیره یک انجمن علمی، اساسا امکان رصد همه فعالان و فعالیتهای ترویجی در مقیاس کشور را ندارد و لاجرم باید انتخاب خود را محدود به بررسی فعالیتهای افرادی کند که یا خود رأسا نامزد دریافت جایزه میشوند یا کسانی آنها را نامزد دریافت جایزه میکنند. هیئتمدیره با توجه به امکانات و محدودیتهای موجود، قاطعانه از کلیت انتخاب کارگروههای جایزه ترویج علم در سالیان گذشته دفاع میکند و صد البته احتمال بروز معدود خطاهای احتمالی را (که رخدادن آنها کاملا طبیعی است) رد نمیکند. شاهد مثال آشکار نیز اهدای جایزه ترویج علم امسال به یکی از نویسندگان محترم بیانیه مورد بحث است. بهراستی چگونه میتوان مدعی «اصرار» هیئتمدیره «بر تکرار ایرادهای شکلی، ساختاری و محتوایی» در موضوع جایزه ترویج علم شد و خود از کاندیداهای مکرر و برگزیدگان و دریافتکنندگان این جایزه در دوران مدیریت همین هیئتمدیره بود؟ درعینحال، فهرست اسامی برندگان جایزه ترویج علم (از نخستین سال اهدای جایزه تاکنون) در وبسایت انجمن قابل دسترسی است. شرط انصاف و اخلاق ایجاب میکند که بهجای طرح عبارتهای کلی به موردهای مشخص اهدای «نابهحق» جوایز پرداخت. طرح این ادعای کلی که ایرادهای شکلی، ساختاری و محتوایی بر جایزه ترویج علم وارد است، لوثکردن غیرمسئولانه تلاش کسانی است که سالها رنج ترویج علم را عاشقانه به جان خریدهاند و بهحق شایسته دریافت جایزه ترویج علم شدهاند. هیئتمدیره انجمن از سال پیش یکی از جوایز خود را بهطور خاص به «یکی از مروجان علم به انتخاب انجمنهای علمی» اختصاص داده است. هدف از این کار بهبود فرایند انتخاب، همکاری و مشارکت میانانجمنی بوده است. سال گذشته انجمن ترویج کشاورزی و امسال انجمن نجوم ایران یاریرسان هیئتمدیره انجمن ترویج علم در انتخاب یکی از نامزدهای جایزه ترویج علم بودند. این امر نشاندهنده اراده هیئتمدیره انجمن به ارتقای فرایند اهدای جایزه ترویج علم و جلب مشارکت جامعه علمی کشور در این زمینه است. هیئتمدیره از هر پیشنهاد اصلاحی دیگری نیز برای ارتقای کیفیت انتخاب برندگان استقبال میکند. 6- در گستره متنوع فعالیتهای انجمن، ترویج و مروجان شاخههای گوناگون علم مورد توجه بودهاند. در سالهای گذشته چهبسا در کشورمان توجه بیشتری به ترویج برخی علوم مانند فیزیک، علوم زیستمحیطی، ریاضی و نجوم شده است. بدیهی است که از نظر هیئتمدیره انجمن ترویج علم ایران، علم محدود به این شاخهها و حوزهها نیست و مروجان سایر رشتهها نیز شایسته تقدیرند. انجمن ترویج علم در این راه نه در پی تجاریسازی علوم است و نه درصدد برگزاری نمایشهای پرجمعیت. کوشش انجمن، توسعه نظری و عملی عمومیسازی علم و ترویج تفکر علمی در فضای عمومی و آکادمیک و براساس سنجههای دانشگاهی است، نشریه علمی-ترویجی انجمن نیز این رویکرد را دنبال میکند. همچنان که اشاره شد، انجمن ترویج علم ایران، انجمنی صنفی نیست و نه مایل است و نه میتواند در فعالیتهای صنفی برخی از مروجان علم و اساسا سازماندهی این نوع فعالیتها مشارکت و مداخله کند. 7- هیئتمدیره انجمن ترویج علم فرصت را مغتنم شمرده، از همه مروجان علم کشور درخواست میکند به عضویت انجمن ترویج علم درآیند و دیگر مروجان علم را در اندیشهها و تجربههای خود سهیم کنند و در فضایی تفاهمی و گفتوگویی، یاریرسان ترویج علم در کشور عزیزمان ایران باشند. هیئتمدیره انجمن ترویج علم ایران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.