|

گفت‌وگو با پشکو نجم‌الدین؛ نویسنده و پژوهشگر کُرد:

با‌اتمام جنگ ممکن است وضع منطقه بدتر شود

در میان کردهای کردستان عراق، پشکو نجم‌الدین نامی آشناست. تحقیقات و پژوهش‌های این نویسنده در سه دهه اخیر، حول محور حلبچه بوده و امروز او نه فقط به‌عنوان یک پژوهشگر، بلکه به‌عنوان یک فعال سیاسی در جهان شناخته می‌شود؛ بنابراین پرسیدن اوضاع و احوال منطقه از او، تلاشی برای دیدن پشت پرده جنگ از پسِ دیوارهای رسانه‌هاست. گفت‌وگو کاملا سرپایی و با چند سؤال کوتاه انجام شد؛ چراکه اقامت نجم‌الدین در سلیمانیه کردستان کوتاه بود و خیلی زود عراق را به مقصد سوئد ترک می‌کرد؛ بنابراین اولین سؤال را خیلی بی‌مقدمه پرسیدم: «در شرایط کنونی فکر می‌کنید پایان جنگ موصل، پایان درگیری‌های منطقه خواهد بود؟» پاسخ او تردیدها را بیشتر و فضای پرسیدن چند سؤال دیگر را فراهم کرد: «آنچه امروز می‌بینیم و از نگاه هیچ بیننده‌ای پنهان نمانده، این است که کل منطقه ‌گُر گرفته و در آتش جنگ می‌سوزد؛ اما مسئله این نیست؛ چراکه ممکن است جنگ هر زمانی به هر دلیلی پایان پیدا کند. مسئله این است که بعد از اتمام جنگ و شکست داعش ممکن است وضع منطقه به‌مراتب بدتر هم شود». اگر قرار باشد با شکست داعش وضع منطقه از تعادل مقطعی فعلی بیرون بیاید، نقش کردهایی که در دو سال اخیر از جان‌ و‌ دل برای برگرداندن امنیت به عراق مایه گذاشته‌اند، چه خواهد بود؟ این سؤال برای نجم‌الدین معنای دوگانه‌ای هم داشت که سعی کرد در پاسخ، هر دو بخش آن را جواب بدهد. او این مسئله را نه مربوط به اقلیم کردستان عراق و نه مربوط به کل عراق می‌دانست؛ بلکه نگران چیزی عظیم‌تر بود: «کردها در چند دهه اخیر خاطره بدی از احقاق حقوق خود دارند. در دوره رژیم بعث آنها مجبور بودند حقوق خود را به نحوی مراقبت کنند که با کمترین آسیب همراه باشد. نتیجه آن هم نسل‌کشی شد؛ نسل‌کشی‌های پی‌درپی که امروز حتی نام و نشانی از مردم آن نیست. این مردم خاطره حلبچه را دارند، خاطره یک انهدام انسانی، خاطره خاک‌کردن زنده‌زنده آدم‌ها، جوان‌ها و کودکان و زن‌ها. به‌همین‌خاطر مردم کُرد نگران هستند؛ نگران اینکه جنگ تمام شود و با وجود رشادت‌هایی که کرده‌اند و کشته‌هایی که در برابر داعش داده‌اند، باز هم نتوانند حق خود را به دست بیاورند. این احقاق حق است که بعد از جنگ اهمیت پیدا می‌کند». پُک‌های عمیقی به سیگارش می‌زد و دور‌دست را نگاه می‌کرد. در پرسپکتیو منظره شمال شهر سلیمانیه، بر فراز کوه‌ها، نقشه کردستان را در دل کوه کشیده بودند با پرچمی که از هر نقطه شهر می‌شد آن را دید؛ اما جلوتر پرچم‌های کشورهای مختلف قرار داشت که در راهروی برج بزرگ شهر سلیمانیه با باد می‌رقصیدند؛ پرچم آمریکا، ایران و اتحادیه اروپا. نجم‌الدین عجله داشت. چند روزی بیشتر نبود که از سوئد به سلیمانیه آمده بود تا در یک کنفرانس سیاسی شرکت کند و باز برمی‌گردد به ساحل امن سوئد. در همین فاصله باید سؤال‌ها را زودتر می‌پرسیدم تا پیش از رسیدن میهمانان کنفرانس، کار تمام شده باشد. سؤال بسیار بود و انتخاب سخت. سؤالاتی درباره آنچه قرار است از این به بعد در این اقلیم اتفاق بیفتد؛ اما برای او که سال‌ها از وقتش را صرف نگارش آثار تحقیقاتی درباره حلبچه کرده، گذشته در مقام اول است؛ بنابراین از میان سؤالات باقی‌مانده فقط یکی را انتخاب کردم: «وقتی که حوادث تلخ شنگال را شنیدید، وقتی که از کشتار بی‌رحمانه مردم در موصل و رقعه و... مطلع شدید، پیش از هر چیز یاد چه چیزی افتادید؟ آیا خاطرتان به سمت حلبچه رفت؟ آیا اصلا می‌توان کشتارهای امروز را با کشتار و نسل‌کشی حلبچه یکی دانست؟». در پاسخ به این پرسش، نجم‌الدین کمی دست‌دست کرد. دنبال کلمه‌هایی می‌گشت که در بیابان ترجمه، آسیب نبینند و مغز سخن را منتقل کنند؛ بنابراین دست به انتخاب ساده‌ترین لغات زد و از مفهوم زمان کمک گرفت: «مگر یادتان رفته که اگر امروز از موصل و شنگال ویرانه‌ای به جا مانده، حاصل دو سال جنگ و درگیری است؛ اما حلبچه این‌طور نبود. در چند دقیقه همه‌چیز از میان رفت و هیچ‌چیز نتوانست جان انسان‌ها را در برابر انسان‌ها محافظت کند». نویسنده کُرد ما، جنگ‌افروزی امروز در موصل و دیروز شنگال را ادامه اوضاع نابسامان منطقه می‌دانست و معتقد بود تاکتیک‌های نظامی و جنگی، مسیر جنگ را چنین هدایت کرده‌اند که شهرهایی مانند این دو شهر، قربانی شوند؛ اما بر آن بود که وضع حلبچه کاملا فرق داشته است: «حلبچه یک انتخاب تاکتیکی در مسیر پیروزی جنگ برای یک طرف مناقشه نبود؛ بلکه توطئه‌ای برای نابودی یک نسل بود و به همین خاطر است که کردها به فاجعه حلبچه می‌گویند: «انفال». کردها به حلبچه می‌گویند «هه‌ڵه‌بجه» و برایشان نامی آشناست. از آن آشناتر، کلمه «انفال» است. در قرآن کلمه انفال دو معنی دارد، معنی اول «زیاد» است؛ یعنی هر چیز که زیاد باشد و معنی دوم، غنائم جنگی است که آن هم زیادتر و ورای اهداف جنگی به دست می‌آید؛ اما در کردستان گفتن این کلمه می‌تواند اشک آدم‌ها را دربیاورد. همان‌طور که گویی قرآن نیز می‌خواسته در سوره‌ای به همین نام، اشک رسول‌ خود را درآورد: «ای رسول ما، امت از تو حکم انفال را سؤال کنند (یعنی غنائمی که بدون جنگ از دشمنان به دست مسلمانان آید و زمین‌های خراب بی‏‌مالک، معادن، بیشه‌ها، فراز کوه‌ها، کف رودها، ارث کسی که وارث ندارد، قطایع ملوک، خلاصه ثروتی که بی‌‏‌رنج مردم حاصل شود)، جواب دِه که انفال مخصوص خدا و رسول است؛ پس شما مؤمنان باید از خدا بترسید و در رضایت و مسالمت و اتحاد بین خودتان بکوشید و خدا و رسول او را اطاعت کنید؛ اگر اهل ایمان هستید». صدام اهل اطاعت از خدا نبود؛ چون اگر بود، عملیات انفال را به راه نمی‌انداخت و در یک نیمروز جان بیش از پنج ‌هزار غیرنظامی را نمی‌گرفت. نیمروزی در 16 مارس 1988 در‌حالی‌که دو طرف جنگ ایران و عراق فکر می‌کردند پرچم‌های سفید آتش‌بس بالاست، اولین بخش از سری عملیات‌های انفال آغاز شد؛ مجموعه‌ای که به کشتار و زنده‌به‌گورشدن بیش از 182‌ هزار کُرد ختم شد تا سال‌ها پس از آن روز، نسل‌های بعدی قوم کُرد سر بیرون بیاورند و با شنیدن نام جنگ نگران آن باشند که آیا این‌بار هم صدایشان زنده‌زنده در خاک دفن خواهد شد یا به حق خود خواهند رسید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.