پس از ۱۳ سال، جایگاه ما در تابآوری در دنیای امروز کجاست؟
پنجم دیماه، یادآور زلزله بم
مهدی زارع. استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله عضو وابسته شاخه زمینشناسی فرهنگستان علوم
به سیزدهمین سالروز زلزله پنجم دیماه 1382 بم رسیدیم. در آن شب حدود 25 درصد جمعیت شهر بم کشته شدند. زلزله کوماموتو ژاپن در 14 آوریل 2016 (26 فروردین 95) با یک پیشلرزه با بزرگای 6.2 در عمق 10 کیلومتری آغاز شد و سپس با رخداد زمینلرزه اصلی با بزرگای 7.2 (در روز جمعه 15 آوریل، 27 فروردین که به وقت محلی در اولین ساعات شنبه به وقت ژاپن بود)، ادامه یافت که درمجموع، تلفات 49 نفری از این رخدادهای سلسلهوار گزارش شد. توجه کنید که این زلزلهها در زیر شهر کوماموتو و هردو در نیمههای شب و در عمق حدود 10 تا 11 کیلومتری رخ دادند. از این نظر، این زلزله شرایطی مشابه با زلزله بم 1382 داشت، كه موجب 26 هزارو 271 کشته شد. ضمن اینکه در زمان زلزله بم جمعیت شهر حدود 106هزار نفر ارزیابی میشود و شهر کوماموتو بالغ بر750هزار نفر جمعیت دارد. این موضوع کاملا نشان از آن دارد که با تلاش حدود 90 ساله ژاپنیها در مسئله زلزله (از زلزله 1923 کانتو بهبعد) و بهویژه در سالهای بعد از جنگ جهانی دوم و در 70 سال اخیر، توسعهای در جهت و همگام با حفظ ایمنی در این کشور پیشرفته دنیا رخداده است که موجب شده آسیبپذیری انسانی در سوانحی مانند زلزله بسیار کاهش پیدا کند. ژاپن نماد بسیار خوبی از کشور توسعهیافته با توسعه زیرساخت سازگار با شرایط سخت این کشور از دیدگاه زلزله و سوانح طبیعی است، بهنحویکه هم در زیرساختها و شهرسازی، زیرساختهایی با ایمنی بسیار بالا ایجاد کردهاند و هم از دید جنبههای اجتماعی و روانی، یکی از بالاترین سرمایههای اجتماعی را در دنیا در هنگام زلزلهها (از دید رفتار مردم در هنگام زلزله) دارند. در ساعت 3:36 بامداد روز سوم شهریور 1395 به وقت محلی، زمینلرزهای با بزرگای 6.2 در «آماتریچه» در فاصله حدود 140 کیلومتری رم، پایتخت ایتالیا، در منطقه مرکزی ایتالیا رخ داد. این زلزله 295 کشته داشت که باید آن را از مهمترین سوانح اروپا در دهه اخیر دانست. برآورد میشود در دوهزارو 500 سال اخیر، حدود 30هزار زلزله قابل احساس یا بزرگتر در ایتالیا رخ داده باشد که 560 تا از آنها زلزلههای شدید با شدت بیش از شش مرکالی و با آثار تخریبی بودهاند. در سال 2009 (16 فروردین 1388) زلزله لاکویلا با بزرگای 6.2 و 309 کشته، موجب خسارت گسترده در حدود 40 کیلومتری جنوب همین زلزله اخیر آماتریچه شد. اهمیت رخداد زلزله اخیر در آماتریچه، ازآنروست که این میزان آسیبپذیری و ریسک بالا در کشوری از اعضای اتحادیه اروپا و گروه هفت کشور صنعتی مشاهده میشود. ایتالیا کشوری است که در سال 2015 با رتبه 27 از نظر شاخص توسعه انسانی، حدود 60 میلیون نفر جمعیت داشت و تولید ناخالص داخلی آن در حد هزارو 800میلیارد دلار بود. زلزله بامداد چهارشنبه سوم شهریور 1395 ایتالیا، از نظر گستردگی خرابیها و همچنین بزرگا، در حدود زمینلرزه 21 مرداد 1391 ورزقان در استان آذربایجانشرقی در ایران بود. جالب است که زمینلرزه 2009 لاکویلا نیز از همین جهت با زلزله ورزقان ایران شباهت دارد. ارزیابی نحوه پاسخ، آسیبپذیری و تابآوری در زلزلههای ایتالیا و بررسی علمی یافتهها و مقایسه با رویدادهایی مانند زلزله 1391 ورزقان به آموختن درس برای افزایش تابآوری و کاهش آسیبپذیری در ایران کمک فراوان میکند. زلزله نیوزیلند، از مهمترین زلزلههای دهه گذشته در نیمکرهجنوبی بود. زلزله چهار سپتامبر 2010 در نزدیکی کرایست چرچ با بزرگای 7.1 و عمق حدود 10 کیلومتر تلفاتی نداشت، ولی حدود پنج ماه بعد و در زلزله 22 فوریه 2011 کرایست چرچ نیوزیلند با بزرگای 6.3 و عمق حدود چهار کیلومتر و شتاب حداکثر 1.8 جی (حدود دوبرابر شتاب جاذبه زمین) که کانون زلزله دقیقا در منطقه پرجمعیت شهری قرار داشت (شرایطی مشابه زلزله 1382 بم در ایران و شتاب حداکثر زلزله حدود دوبرابر شتاب حداکثر در زلزله 1382 بم)، 185 نفر درگذشتند و درعینحال با حدود 12میلیارد دلار خسارت، در رده یکی از پرخسارتترین زلزلههای دهه دوم سده بیستویکم قرار گرفت. جالب آن است که زلزلههای نیوزیلند در عمقهای به نسبت کمتری از زلزلههای سایر نواحی مشابه در دنیا ممکن است رخ دهند و این موضوع شاید یکی از دلایل آسیب شدید در پهنه رومرکزی باشد (معمولا در سایر نواحی دنیا، زلزله با بزرگای بیش از شش، در عمقهایی بیش از هفت کیلومتر رخ میدهد). نیوزیلند کشوری است که در سال 2015 در رتبه 9 از نظر شاخص توسعه انسانی در دنیا قرار گرفته و با حدود 4.5میلیون نفر جمعیت، تولید ناخالص داخلی حدود 173میلیارد دلار در سال 2015 داشته است. کشور نیوزیلند در حاشیه غربی اقیانوس آرام (پاسیفیک) قرار گرفته است. حدود 15هزار زلزله مهم با بزرگای M3-7 هر سال در نیوزیلند رخ میدهد. لرزهخیزی این کشور را میتوان در قالب دو مجموعه زلزلههای عمیق (حتی با عمق بیش از 300 کیلومتر) و کمعمق بررسی کرد. وقوع زمینلرزههای عمیق در شمال و شمالغرب نیوزیلند بیش از بخش جنوبی آن است. در هر سال حدود 15هزار زلزله از پهنه نیوزیلند و پیرامون آن گزارش میشود. ازاینمیان حدود صد زلزله در حد قابل احساس و شدیدتر است. کشوری با این تعداد زمینلرزه و با رخداد زمینلرزههای شدیدی مانند آنچه در سال 2010 و 2011 روی داد، به تابآوری قابلقبولی در مقابل خطر زلزله دست یافته است. در پایان باید یادآوری کنم که ایران در سال 2015 با حدود 79 میلیون نفر جمعیت، در رتبه 70 از نظر شاخص توسعه انسانی با حدود 350میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.