کشت تریاک و پاکشدن صورت مسئله
نعمت احمدی . حقوقدان
تا قبل از پیروزی انقلاب برابر برنامه وزارت بهداشت به افراد معتاد، تریاک سهمیهای یا کوپنی تحویل داده میشد. افراد بالای 60 سال که معتاد بودند، با مراجعه به بهداری محل اقامت خود با تشریفات خاصی برای آنان کوپن صادر میشد. ظاهرا 800 هزار نفر (با احتیاط) دارای کوپن مصرف تریاک بودند. بعد از انقلاب آیتالله خلخالی اعلام کرد با طرح ضربتی در مدت کوتاهی، تخم مواد مخدر، اعتیاد و قاچاق را از بین خواهد برد. طرح ایشان با وجود سختگیریها نتیجه نداد و عملا 800 هزار معتاد که تا مدتی قبل با برنامه مواد موردنیاز خود را از داروخانهها تأمین میکردند، گرفتار قاچاقچیان شدند. از این تاریخ حرفه سودآوری به نام قاچاق وارد مشاغل سیاه و کاذب شد. هرچند حملونقل تریاک در رژیم سابق هم جرم بود اما به حکایت پروندههای موجود در دادگستری، درصد کمی از وقت و فرصت محاکم به موضوع قاچاق ربط پیدا میکرد. تأمین مواد معتادانی که تا دیروز دولت مواد آنها را تأمین میکرد، به حرفه سودآوری تبدیل شد که تا امروز ادامه داشته است و در 38 سال گذشته دستاندرکاران این حرفه توانستند متناسب با برنامه دولت در مبارزه با مواد مخدر جایگاه خود را تعریف و یارگیری کنند. موضوع دوم برمیگردد به تأمین مواد مخدر؛ همان تعداد معتادانی که مجوز مصرف تریاک را داشتند و سهمیه آنان به وسیله داروخانهها تحویل داده میشد. کشت تریاک به عنوان محصولی سودآور از گذشتههای دور در ایران متداول بوده است و حتی بعضا خاستگاه اولیه تریاک را فلات ایران میدانند. مصرف دارويی تریاک از قدیمالایام جزء دستورات حکما و اطبا بوده است. معلوم نیست از چه تاریخی اعتیاد به مصرف تریاک متداول شد اما از نظر تاریخی در دوره صفویه و زمانهایی که نسبت به مصرف مشروبات سختگیری میشد، از اعتیاد مردم یاد شده است. در تاریخ صفویه از مصرف قرصی به نام فنولیا یاد میکنند که معجونی از تریاک، ماده اولیه آن را تشکیل میداده است. در شعر صائب تبریزی به دفعات از اعتیاد به فنولیا یاد شده است. طالب آملی از ایران به هند رفت و به مقام ملکالشعرایی دربار گورکانیان هند رسید اما به علت تمامشدن قرص فنولیايی که همراه خود برده بود، دچار بیماری شد و فوت کرد. تریاک به عنوان محصولی صادراتی در اکثر مناطق کشت میشد. با نگاهی به آمار صادرات از دوره صفویه ملاحظه میشود که تریاک سهم بالايی در اقلام صادراتی این زمان داشته است؛ «کشت تریاک رایج و از محصولات عمده بود و به قول شاردن تریاک لنجان از همه جا بیشتر مقبولیت داشت و افیون کازرون نیز معروف بود» (سیاست و اقتصاد عصر صفوی باستانیپاریزی چاپ دوم ص 128) هرچند کشت گسترده تریاک برای صادرات که به هند و هلند و نیز دیگر مناطق صادر میشد، باعث اعتیاد گسترده کارمندان دولت شد: «یکی از اقدامات مهم و اساسی شاهعباس تصفیه کارمندان تریاکی و منع استعمال تریاک در سال 1005 هجری قمری بود» (سیاست و اقتصاد عصر صفوی) شرکت هلندی «واک» که عمده فعالیت تجاری از اصفهان به کرمان، بندرعباس، شیراز و بوشهر را به مقصد اروپا برعهده داشت و تا اوايل دوره قاجاریه در ایران شعبه و نمایندگی داشت، بعد از ابریشم و پشم و کرک، تریاک را جزء اقلام مهم صادراتی خود داشته است. رژیم سابق به منظور تأمین تریاک، اجازه کشت آن را با ضوابطی خاص به کشاورزان میداد. بهاینترتیب که اداره تعاون روستايی و وزارت کشاورزی با کمکگرفتن از ژاندارمری سطح معینی از کشت را به روستاها اختصاص میدادند. بذر تأمین و سطح زیر کشت نظارتشده بود، گیاه خشخاش نیاز بسیار کمی به آب دارد و در دو فصل کاشته میشود. کشت پاییزه که تنها به یک بار آب نیاز دارد و در بسیاری از سالها احتیاجی به آبیاری نیست. کشت دوم در اوایل بهار است و مدت کاشت و داشت و برداشت تریاک بیش از 60 روز طول نمیکشد. ساعت برداشت هم صبح قبل از طلوع آفتاب است. زمان برداشت هم به کار اصلی کشاورزی لطمهای نمیزند؛ یعنی در طول روز بیش از دو ساعت وقت کشاورز را نمیگیرد. مأموران ژاندارمری ناظر برداشت بودند و ظرفهای مهرومومشده را بعد از پرشدن به انبار میبردند و با توزین آن، دستمزد کشاورز را پرداخت میکردند. بخشی از تریاک استحصالی صرف تأمین معتادان قانونی و مابقی به شرکتهای دارویی داخلی و خارجی فروخته میشد. شرکت دارويی «مرک» آلمان خریدار اصلی و عمده تریاک ایران بود. با ممنوعیت مصرف تریاک، کشت آن نیز ممنوع شد اما مصرف تریاک نهتنها کم نشد، بلکه امروزه آمار معتادان متأسفانه افزایش درخورتوجهی داشته است. بخش عمده نقدینگی کشاورزان در رژیم سابق از محل کشت تریاک و فروش آن به دولت تأمین میشد. محصولی که با وضعیت جوّی کشور که در منطقه خشک و کمآب قرار دارد، مناسب و متناسب بود. با منع کشت تریاک در ایران، کشاورزان افغان در پناه اوضاع بههمریخته سیاسی این کشور به کشت تریاک روی آوردند و امروزه بیش از شش هزار تن تریاک در افغانستان برداشت میشود. با وصف بالا میتوان صورت مسئله را پاک کرد اما نمیتوان حقیقت مطلب را به فراموشی سپرد. مبارزه با مواد مخدر در نیروی انتظامی هزینه بالایی را بار کرده است. بیش از چهار هزار نفر از پرسنل این نهاد به شهادت رسیدهاند و بیش از 12 هزار نفر به درجه جانبازی در مصاف با قاچاقچیان نائل آمدهاند. از آن طرف تعداد معتادان از کمتر از یک میلیون نفر در زمان رژیم سابق -که اتفاقا کنترلشده بودند- به چند میلیون نفر افزایش یافته است که در گزارش قبلی وزیر کشور به آن اشاره شد. در این سالها تعداد زيادي اعدام شدهاند و هماکنون پنج هزار حکم اعدام در نوبت استیذان ریاست محترم قوه قضائیه است. از جمعیت بالای زندانی در زندانهای کشور بیش از 60 درصد یا بیشتر آنان در ارتباط با مواد مخدر هستند. با تأسف آمار اعدام در ایران بالاست و همین مطلب ایران را در مرکز انتقادات حقوقبشری قرار داده است. اگر اعدامهای مربوط به مواد مخدر را از جمع اعدامها کسر کنیم، تعداد اعدامیهای مربوط به قصاص عدد کمی را نشان میدهد. پرسش این است؛ قانون فعلی و شیوه برخورد با مواد مخدر به نفع چه کسانی است؟ قاچاقچیان بینالمللی که در شیوه مبارزه امروزی دست مأموران به آنها نمیرسد و کسانی بازداشت میشوند که از زور ناچاری به حملکننده تریاک تبدیل شدهاند که به امید اندک گشایشی در زندگی به بنبست رسیده خود طعمه قاچاقچیان اصلی میشوند و سر از زندان درمیآورند. آنها یا بالای دار میروند و خانوادههایی از هم میپاشند و... حال که طرح یکفوریتی الحاق یک ماده به قانون مبارزه با مواد مخدر به تصویب مجلس رسیده است و امید آن میرود که مورد تأیید شورای نگهبان قرار گیرد و اعدام محدود و مشروط به شرایطی شود، آیا وقت آن نرسیده که راجع به ممنوعیت کشت تریاک که میتواند بسیاری از روستاهای رهاشده را دوباره آباد کند، زیر نظر دولت مجوز کشت به منظور تأمین ماده اصلی کارخانجات داروسازی داخلی و انعقاد قرارداد با شرکتهای دارويی بینالمللی براي صادرات را مطالعه كنيم. باید فکری دیگر کرد؛ نمیدانم اصرار بر برنامهای که شکست آن کاملا معلوم است چه نتیجهای دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.