|

طرح جدی نمایشی کمدی

ناصح کامکاری. نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان و مدرس تئاتر

به‌تازگی خبر موثقی شنیده‌ام که هنرمندان تئاتر عضو انجمن نمایش یک مرکز استان، برای استفاده از سالن مجتمع هنری شهرشان که متعلق به وزارت ارشاد است باید اجاره بپردازند! این مضحک‌ترین سوژه‌ای است که در این سال‌ها درباره مناسبات وزارت ارشاد با هنرمندان تئاتر شنیده‌ام، چنان‌که حتی می‌توان درباره‌اش نمایشی خنده‌دار و کمدی تدارک دید... . برای ایده‌پردازی این نمایش کمدی، می‌توان قالب نمایش «بازرس» گوگول را الگو قرار داد. در نمایش‌نامه گوگول، یک شارلاتان متقلب با جعل عنوان بازرس اعزامی از مرکز، به شهرستانی می‌آید و رؤسای فاسد ادارات شهرستان با مديريت فرماندار شهر در پی تطمیع او برای نوشتن گزارشی مبسوط و مثبت درباره عملکرد مدیریتی خود هستند. اما برای طراحی قصه نمایش کمدی ایرانی ما، نمی‌توان امیدی به یافتن حتی یک رئیس یا مدیر ناشی به‌عنوان منبع الهام نمایش داشت، زیرا همه دلسوزند و خدوم و پاکدست و خلاصه شایسته‌سالاری حاکم است! پس بهتر است ابتدا شخصیتی اصلی که مثلا یک کارگردان جوان است را در نظر بگیریم. در پرده اول، او می‌خواهد نمایشی را درباره اعتیاد، یا بی‌خانمانی و کارتن‌خوابی یا معضلات شبکه درمان، یا رشد بی‌رویه جمعیت، یا بی‌کاری نسل جوان تحصیل‌کرده، افزایش آمار طلاق، خشک‌سالی و ویرانی روستاها، مهاجرت نخبگان به خارج یا هر موضوع مفرح دیگری از این دست به صحنه ببرد و به این منظور دست به پژوهش و تحقیق زده است. در پرده دوم، پنج شخصیت دیگر که رؤسای ادارات شهر هستند، با شنیدن این خبر به خود آمده- یا به وجد آمده- و سر و دست می‌شکنند تا کارگردان مزبور را مجاب به انتخاب سوژه‌ای مرتبط با اداره خود کنند. هر یک از ایشان بودجه‌ای را که باید صرف رفع یک نابسامانی در شهر شود، برای اجرای تئاتری درباره همان نابسامانی کنار می‌گذارد، چون تولید تئاتر را از نان شب مردم هم واجب‌تر می‌دانند. هر یک از این پنج شخصیت مخلص و خدمتگزار، رقم نامتعارف و وسوسه‌انگیزی برای تولید این تئاتر پیشنهاد می‌دهند. (رقمی که حتی نورچشمی‌های تئاتر تهران به خواب نمی‌بینند!) دو نفر از ایشان واسطه‌هایی دارند تا رقمی زیرمیزی به کارگردان جوان بپردازند، اما هنرمندی را که قصد روشنگری و تنویر افکار و تهذیب نفس تماشاگر دارد، نمی‌توان با رشوه فریفت و خدا شاهد است این شخصیت‌های نمایش ایرانی نیز اصلا اهل این‌گونه زدوبندها نیستند. در پرده سوم، سه نفر از این مدیران که خود را موظف به نفوذ در دل کارگردان منزه نمایش می‌دانند، دست به کنش دراماتیک می‌زنند. اولی او را به شام در رستورانی باشکوه که طرف قرارداد اداره‌ است دعوت می‌کند، اما جوان تئاتری بینوا به دلیل نداشتن رخت و لباس مناسب عذر عدم حضور می‌خواهد، دومی او را به ویلای محقر دوبلکس خود و صرف شام دست‌پخت عیال دعوت می‌کند، اما کارگردان از همین عنفوان جوانی به دلیل سوءتغذیه دچار التهاب معده است و پوزش می‌طلبد، نفر سوم او را به کافی‌شاپ دنجی دعوت می‌کند که دخترخاله دم‌بختش بالای شهر دارد، اما باز این جوان زبان‌نفهم که نه ماشین دارد و نه استطاعت هزینه آژانس و نه جنم دخترخاله‌بازی، از پذیرش این دعوت هم سر باز می‌زند. به‌این‌ترتیب، در انتهای پرده سوم نمایش بحرانی فراگیر فضای ذهنی تمام رؤسای ادارات شهر را دربر می‌گیرد. ناگهان در پرده چهارم نمایش، قهرمان شولاپوش و مشکل‌گشایی از آسمان سر می‌رسد؛ رئیس اداره فرهنگی شهر. چرا از آسمان؟ زیرا او بومی نیست و مدیرکل پروازی است و حالا در پرده آخر نمایش نازل شده تا گره از کار مدیران شهر بگشاید. او در مونولوگ غرایی بر سکوی مرتفع نمایش می‌گوید که چه معنی دارد هنرمندی بخواهد مفت و مجانی، بدون دریافت وام بابهره یا گرفتن اعتبار معتنابهی از سوی مدیران و نهادها و ارگان‌ها و دیگران تئاتر کار کند؟ اصلا چرا باید شهروندانی حاضر باشند بی‌چشمداشت مالی، عمر و وقت و ذوق هنری خود را برای ارتقای سطح فرهنگ عمومی شهر صرف کنند؟ آن هم بی کمترین حقوق و پاداشی از سوی متولیان و دارندگان ردیف فرهنگی در بودجه کشور؟ سپس مدیر کارگشا، بخش‌نامه‌ای صادر می‌کند و رونوشت آن را برای مدیران ادارات شهر می‌فرستد که من‌بعد، هیچ کارگردانی نمی‌تواند از قبول لطف و سرمایه‌گذاری ولی‌نعمت‌های شهر خودداری کند چون مقرر شده که سالنی را که با اخذ مالیات از شهروندان ساخته شده و قرار بوده در آن تئاتر اجرا شود، به بخش خصوصی اجاره ‌دهیم و همه کارگردان‌های تئاتر، اعم از متنعم یا یک‌لاقبا، مجبورند برای هر ساعت از تمرین یا هر روز از اجرای نمایش به پیمانکار مربوطه اجاره بپردازند. به این‌گونه در انتهای نمایش، کارگردان جسور و جوان ما متحول شده و وادار می‌شود دست از لجاجت بردارد و خوراک تئاتری باب طبع و دندان مدیران طبخ کند تا هم از این خوان اقتصادی شبه‌لیبرالی یک‌شبه به نان و نوا برسد و هم توان و جربزه پرداخت اجاره سالن دولتی را داشته باشد و این‌گونه، نمایش طنزآمیز ما به شکل جدی به پایان خوش و ‌فرجام نیک می‌رسد! درست است که منطق و منفعت «سرمایه» چندسالی است میداندار عرصه هنر و فرهنگ است و بخش خصوصی در این زمینه فعال شده و در برخی شهرها، کاستی‌‌های دولت را در اختصاص منابع برای روزآمدکردن امکانات سخت‌افزاری و احداث سالن‌های نمایشی جبران می‌کند، اما نمی‌توان پذیرفت که وزارت فرهنگ و ارشاد که متولی ارتقای سطح فرهنگ عمومی است و بخشی از بودجه فرهنگی سالانه را به خود اختصاص می‌دهد، به بنگاه‌داری بپردازد و تأسیسات و تجهیزات و ابنیه خود را که متعلق به همه شهروندانی است که مالیات می‌پردازند به ثمن بخس اجاره دهد، این رویکرد اقتصادی خودکفانمایانه، چهره فرهنگ عمومی را خدشه‌دار کرده و امکانات و دارایی‌های عمومی را مختص اقشار مرفه، که اقلیتی از جامعه هستند، می‌کند. زیرا آنان بضاعت پرداخت و بذل هزینه برای خدمات فرهنگی گران‌قیمت را دارند و سایر شهروندان پرداخت‌کننده مالیات که طبق اصول قانون اساسی، باید ‌با اختصاص منابع دولتی، به شکل رایگان یا پرداخت عوارض نازل، از «کتابخانه عمومی» و «موزه» دولتی و «گالری نقاشی» دولتی و «سالن تئاتر» دولتی برخوردار و مستفیض باشند، محروم و بی‌بهره می‌مانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.