|

حزب بعث از دیروز تا به امروز

عدنان ابو زید

بعد از سقوط صدام‌حسین در سال 2003، بعثی‌ها هر‌کدام به گوشه‌ای فرار کردند. در همان زمان، ایدئولوژی خاصی که آنها به آن اعتقاد داشتند، از هم پاشیده بود. بعد از آن، تفکر بعثی که تصور می‌شد یک اندیشه خالص و قائم به ذات خود است، به رویکردهای قومی و مذهبی تقلیل پیدا کرد؛ روندی که قبل از سال 2003 شروع شده بود و بعدها اشکال دیگری پیدا کرد. بخشی از نیروهای بعث، رویکردهای سلفی‌گری را دنبال کردند و برایشان شخصیت صدام که پیش از آن فردی سکولار معرفی می‌شد و در سخنرانی‌هایش نیز هرگز «بسم‌الله» نمی‌گفت، به‌صورت شخصیتی دینی و ایمانی درآمد. حتی بعثی‌ها در دوران جدید شرایط سختی را برای مسلمان‌شدن پیروان خود گذاشتند که مهم‌ترین آنها، این بود که «دینداری» باید به صورت شعائر دینی صرف تجلی کند. وقتی اتفاقات سال 2003 رخ داد، اکثر کادرهای بعثی چارچوب‌های تشکیلاتی را شکستند و مانند گنجشک‌های سرگردان، گریختند. آنها از سمت راست به راست‌ترین موضع و از سمت چپ به چپ‌ترین گرایش روی آوردند. به‌سرعت عجیبی تفکرات مذهبی افراطی را پذیرفته و به طایفه‌گرایی روی آوردند. سنی‌های بعثی نیز تفکرات سلفی را برگزیدند و گروه‌هایی را مانند القاعده و داعش و دیگر گروه‌های مسلح، جایگزین مناسبی برای حزب خود یافتند. درعین‌حال، این راهکار مناسبی برای انتقام‌کشی از نظام حاکم بر عراق نیز بود. تعدادي از بعثی‌ها نیز در نهادهای دولتی جا خوش کرده و دست به تصفیه بعثی‌های سنی زدند. بعثی‌های سنی با ورود به تشکل‌های مسلح، به خشونت‌های بیشتری روی آوردند. برای آنها دیگر تفکرات سکولاریستی و ناسیونالیستی کاملا منقضی شده بود و جایش را به افکار افراطی مذهبی داده بود. خود صدام حسین از زمان به قدرت رسیدنش در عراق (سال 1979م)، یک سکولار محض بود؛ اما به مرور زمان تغییر موضع داد و به «عزت ‌الدوری» که به شدت دیندار بود، تمایل نشان داد. یکی از نشانه‌های این تحول فکری که در سیاست‌های او بازتاب پیدا کرد، همان جریان مشهور «کمپین ایمانی» بود که به راه انداخت. یکی دیگر از نشانه‌های اسلام‌گرایی صدام و حزب بعث، پیش از آن فروپاشی بزرگ، ائتلاف او با اخوان‌المسلمین در سوریه یا برقراری روابط پنهانی با بسیاری از گروه‌های دینی در دیگر نقاط جهان بود. یکی دیگر از نمادهای این تحول، استقبال از‌ هزاران جهادی پیش از حمله آمریکا به عراق بود. رفته‌رفته صدام داشت در ذهن طرفدارانش به صورت یک مجاهد بزرگ تصور می‌شد. صدام احساس می‌کرد بهتر است بعد از دورانی که «قهرمان ملی» بود، طبق شرایط جدید، «قهرمانی اسلامی» باشد. همین مسئله موجب شد تا صدام روزبه‌روز خود را بیشتر به دینداران سنی نزدیک کند؛ برای مثال، او اوقاف سنی را تقویت کرد و از بعضی فعالیت‌های اخوان‌المسلمین در کشور، چشم پوشید. به روحانیون هدایا و امتیازاتی داد و شعائر دینی را به‌صورت آشکار انجام می‌داد. صدام، در نظر داشت از گروه‌های نقشبندیه و درویشیه که تحت رهبری عزت ‌الدوری بودند، استفاده کند. هدف صدام‌حسین البته چیزی جز این نبود که فرش را از زیر پای عربستان سعودی از یک طرف و ایران از طرف دیگر، بکشد؛ زیرا یکی مدعی رهبری اهل سنت و دیگری مدعی رهبری شیعیان بود. صدام به اهمیت انگیزه‌های دینی در بین بعثی‌ها پی برده بود؛ از‌این‌رو، عمامه بر سر گذاشت؛ هرچند آن را برای همیشه نداشت و جهادی‌های افراطی را به دور خود جمع کرد؛ هرچند آنها را وارد حزب بعث نکرد. ما امروز نتایج این سیاست‌ها را می‌بینیم؛ زیرا بیشتر رهبران القاعده و داعش را بعثی‌ها تشکیل می‌دهند. این مسئله حتی در سوریه نیز که حزب بعث حاکم است، صدق می‌کند. این افراط‌گرایی دینی از درون همان ایدئولوژی ناسیونالیسم افراطی سر بر آورده و در دو شاخه فعالیت می‌کند. اگر داعش و القاعده توانستند کادرهای خشن بعث را در خود پذیرا شوند، برخی از کشورها نیز موفق شدند کادرهای بعثی را به سمت خود جذب کنند. امروز دیگر نیازی نیست به حزب بعث فکر کنیم؛ زیرا این حزب به تاریخ پیوسته است؛ بلکه بهتر است به این فکر شود که چگونه از درون این حزب، پدیده‌هایی مانند افراط‌گرایی مذهبی درآمد. به‌گونه‌ای‌که به جرئت می‌توان گفت اگر صدام امروز زنده بود، خود را «امیر» یکی از همین گروه‌های افراطی معرفی می‌کرد. منبع: ایلاف

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.