سکوت گاهی اوقات خفتبار است *
فرامرز امامی
«هرگز سالی چون سال 1968 وجود نداشته و بعید است این سال بار دیگر تکرار شود». مارک کورلانسکی نویسنده آمریکایی اثر مهم خود، «1968، سالی که جهان را تکان داد» را با این عبارت آغاز میکند. چرا چنین سالی مهم است و روایتهای موجود تا چه اندازه توانستهاند بازگوکننده تبوتاب آن سال باشند؟ مارک کورلانسکی درصدد برآمده به این پرسشها پاسخ دهد و تاحدود زیادی نیز در روایت و تحلیل آن موفق عمل کرده است. سال 1968، سالی پر از آشوب، اعتراضهای دانشجویی و مردمی در گوشهوکنار جهان، ترورهای سیاسی بهویژه در آمریکا، اوجگیری جنگ در ویتنام، بهار پراگ، شورشهای پاریس و سپس کل فرانسه، ناآرامیها در لهستان، آلمان، بریتانیا، ژاپن و مکزیک، گسترش نقش رسانههای جمعی و تعمیق جنبش حقوق مدنی در ایالات متحده بود. سرعت و شدت تحولات این سال به اندازهای بود که عملا هیچگونه برنامهریزی و سازماندهی برای آن وجود نداشت و آنگونه که کورلانسکی میگوید ناشی از «هیجان خودجوشی» بود که «از سوی جانهای سرکش در گوشهوکنار جهان بروز کرد». گروههای سیاسی، مدنی و دانشجویی با گرایشهای مختلف وارد عرصه مبارزات و اعتراضهای این سال شدند که یکی از نقاط محوری تظاهرات و راهپیماییهای آنان نیز، جنگ ویتنام بود که در آن هر هفته به همان اندازه آدم کشته میشد که در جریان حادثه یازدهم سپتامبر سال 2001 در نیویورک جان باختند. درواقع آنگونه که وی میگوید، چهار عامل تاریخی به هم پیوستند تا آن را بهوجود آورند: «آغاز جنبش حقوق مدنی در آمریکا»، «نسلی که احساس میکرد، زمان آن فرارسیده که اقتدارگرایی را در هر شکل آن طرد کند»، «جنگ ویتنام که آثار نگرانکننده و ضدانسانیاش همه نگاهها را به سوی خود جلب کرده بود. جنگی رسانهایشده با بیرحمی و قساوت تمام و همزمان ماهیت نامتعارف آن» و در کنار اینها عامل مهمی چون «انقلاب رسانهای و آغاز عصر تلویزیون که هنوز آنچنان در کنترل ارباب ثروت و قدرت نبود». این نویسنده آمریکایی برخلاف سایر نویسندگان که به صورت بخشی و تکبعدی به حوادث این سال نگریستهاند تلاش کرده تا با جمعآوری روایتهای مختلف و حتی خردهروایتها در گسترهای جغرافیایی به پهنای جهان از شرق تا غرب عالم گرفته، صورتبندی جامع و به نسبت کاملی از اتفاقات، جریانهای سیاسی و ایدئولوژیهای گوناگون به دست دهد. نکته مهم کتاب «1968...» ساختار روایی و تاریخی آن است که آن را نسبت به سایر آثار مشابه متمایز میسازد؛ چراکه اگر آنها بیشتر روی تحلیل و تفسیر وقایع 68 بهویژه در اعتراضهای ماه مه پاریس و فرانسه تمرکز کردهاند، کورلانسکی در اثر خود سیر تاریخی حوادث این سال را که بر دهههای بعد و جوامع غربی اثر شگرفی داشتند بازگو میکند. اگر بسیاری از نویسندگان کار خود را با چند ایده یا موضوع خیلی محدودی پیش میبرند، ویژگی کتاب «1968، سالی که جهان را تکان داد» این است که در ایدهها و موضوعات فراوانی کندوکاو کرده و حتی خردهروایتهای تاریخی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را مورد بررسی قرار میدهد و سپس به نمای باز یعنی خود سال «1968» بازگشت میکند. روایتها و حقایق تاریخی در این کتاب آنقدر فراوان و وسیع است که اغراق نیست اگر بگوییم اثر «1968...» فشردهای از چندین کتاب در حوزه تاریخ، اندیشه، جامعهشناسی و هنر است، که نه به صورت پراکنده، بلکه در چارچوبی منسجم اطلاعات ذیقیمت تاریخی را در اختیار خوانندگان قرار میدهد. کورلانسکی در دو فصل درخشان کتاب با عنوان «او کسی است که با پشهبند جدل میکند» و «جایی برای بودن»، تحولات موسوم به «بهار پراگ» را از حیث رخدادهای داخلی چکسلواکی و پیوند آن با رویدادهای بلوک شرق، تضاد میان رهبرانی چون آنتوان نووتنی با گرایش استالینیستی و الکساندر دوبچکِ معتقد به «سوسیالیسم با چهرهای انسانی»، فرهنگ و هنر شکوفا بهویژه در حوزه ادبیات، موسیقی، تئاتر و سینما، مبارزات روشنفکرانی چون واتسلاو هاول، رسانههای آزاد از هر قیدوبندی و مقابلهجویی با تجاوز اتحاد جماهیر شوروی و اعضای پیمان ورشو به این کشور، با موشکافی و روایتهای تودرتو بازگو میکند. ازجمله دیگر بخشهای مهم کتاب میتوان به روایت نويسنده از تحولات جنبش ماه مه پاریس در قالب فصل «آقا، ما فکر میکنیم که شما فاسد هستید» اشاره كرد. این عنوان نیز از مکالمه میان دانیل کوهن بندیت از فعالان اصلی جنبش دانشجویی فرانسه و لورن شوارتز، یکی از پرآوازهترین فیزیکدانان جهان، گرفته شده که به نمایندگی از دولت به دانشگاه نانتر رفت تا برنامه اصلاحی سال 1967 را برای دانشگاهیان تشریح کند. «دانشجویان با صدای بلند فریاد میزدند که او یک آدم ضدانقلابی است و نباید اجازه صحبت به او داد. ناگهان کوهن بندیتِ موقرمز و خوشبرخورد با لبخندی آنقدر معصومانه که میتوانست در پوسترهای انقلابی به تصویر درآید، میکروفون را به دست گرفت و گفت: «بگذارید ایشان صحبت کند و بعد از آن، اگر به این نتیجه برسیم که وی فاسد است، به او خواهیم گفت: «آقای لورن شوارتز، ما فکر میکنیمکه شما فاسد هستید». مارک کورلانسکی در تحلیلی بر اینکه چرا حوادث سال 68 در فرانسه شکل گرفت ضمن بازگویی وقایع ریزودرشت این کشور، دلایل جالبی را برمیشمرد که میتواند برای جوامع دیگر نیز زنگ هشدار باشد: «بر اساس یکی از قوانین علم شیمی، اگر برخی از عناصر بسیار ایستا در مجاورت سایر عناصر بهظاهر در حال نابودی قرار گیرند این نزدیکی میتواند به طور اتفاقی منجر به انفجار شود. خیلی واضح بود که عناصر قابلتوجهی در درون این جامعه کسالتبار، بیشازحد متراکم و ازخودراضی پنهان شده بود- جوانان رادیکالیزهشده با یک رهبر کهنسال که طرز فکری قدیمی و ناامیدکننده داشت، دانشگاههای متراکم از دانشجو، کارگران خشمگین، مصرفگرایی غیرمنتظره عدهای تازهبهدورانرسیده و تهوعآور دیگران، تفاوت مشخص میان نسلها و شاید حتی خود ملالت که وقتی کنار هم قرار گیرند این میتواند باعث انفجار شود». *سخنی از یوگنی یفتوشنکو، شاعر روس
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.