مزیتهای حضور در برنامههای علمی بینالمللی
2 روی سکه مشارکت
محمدرضا دستورانی
چندی است که با اتمام تحریمهای ایران، موضوع تبادلات علمی بین ایران و دیگر کشورها و از جمله بحث تبادل استاد و دانشجو یک بار دیگر مطرح شده است. ایران کشوری است که تعداد زیادی دانشجو، استاد دانشگاه و مؤسسه آموزش عالی و پژوهشگاه دارد، بههمینترتیب هم دانشجویان و پژوهشگران ایرانی هر ساله تعداد زیادی مقاله در نشریات علمی بینالمللی منتشر میکنند؛ تعداد بسیار زیاد این مقالهها و همچنین سرعت رشد آنها موجب افتخار است؛ اما باید دانست کیفیت بسیاری از آنها چندان بالا نیست (کیفیت مقالههای علمی را به روشهای بسیار مختلفی میتوان سنجید، یکی از سادهترین روشها این است که ببینیم چند محقق و پژوهشگر دیگر این مقاله را خوانده و در پژوهشهای خود به آن ارجاع دادهاند. تعداد بیشتر ارجاعات دانشمندان دیگر به یک مقاله، نشانگر کیفیت یا تأثیرگذاری یک مقاله است، به همین ترتیب میتوان میزان تأثیرگذاري مقالههای استادان یک دانشگاه و کل کشور را نیز محاسبه کرد). سالها بود که مدیران علمی کشور تلاش میکردند تعداد و کمیت مقالههای علمی ما زیاد شود و اکنون که تعداد مقالههای ما به حد مطلوبی از کمیت رسید، لازم است که برای افزایش کیفیت آنها نیز فکری کرد. یکی از بهترین روشها برای افزایش سطح علمی دانشگاهها و بهبود کیفیت علمی مقالههای دانشمندان ایران، افزایش همکاریهای علمی بینالمللی است. همکاریهای علمی بینالمللی، جنبههای بسیار گوناگونی دارد؛ مانند برگزاری کنفرانسهای علمی بینالمللی در کشور، مشارکت پژوهشگران ایران در کنفرانسهای خارجی، اجرای برنامههای تبادل استاد و دانشجو بین ایران و دیگر کشورهای پیشرفته و برنامههایی از این دست. برنامههای علمی مانند تبادل استاد و دانشجو برای فرد پژوهشگر و برای کشور بسیار مفید و سودمند است؛ اما برخی از ناظران به آن انتقادهایی وارد میکنند؛ برای مثال افرادی بر این باور هستند که اجرای چنین برنامههایی، راهکار دیگر کشورها برای جذب دانشمندان نخبه ماست و به همین دلیل ما باید از مشارکت در چنین برنامههایی خودداری کنیم. خاطرم هست زمانی جشنوارهای برای شناسایی و تقدیر از پژوهشگران و دانشمندان برتر برگزار شده بود، همانگونه که انتظار میرفت بسیاری از برندگان آن جایزه، ایرانیانی بودند که در دانشگاهها و پژوهشگاههای خارج از کشور مشغول تدریس و تحقیق بودند. برخی از این پژوهشگران برای عموم مردم ناشناخته هستند؛ اما برخی دیگر مانند دکتر «بهرام مبشر» را بسیاری از مردم میشناسند. در کنفرانس مطبوعاتی این جایزه، پس از آنکه نام دکتر مبشر را به عنوان برنده اعلام کردند، یکی از خبرنگاران حاضر در جلسه اعتراض کرد و گفت اروپا و آمریکا سالهای گذشته منابع ما را به غارت میبردند و ما را استثمار میکردند و اکنون ما خیال میکنیم دست آنها از کشور ما کوتاه شده و ما از زیر یوغ آنها خلاص شدهایم؛ اما واقعیت این است که آنها امروزه به ثروت بسیار بزرگتر و مهمتری دست یافتهاند؛ آنها امروز دانشمندان ما را از ما میگیرند و مسئولان ما ساکت نشستهاند و فقط تماشاگر این غارتگری هستند. این خبرنگار پس اینکه مدت زیادی با شور و حرارت بسیار درباره ابعاد و عمق فاجعه فرار مغزها سخن گفت، از این مسئول خواست که هرچه زودتر مقدمات بازگشت سفر دکتر مبشر و دیگر همکاران او به ایران را فراهم کند. جالب اینکه تعدادی از خبرنگاران دیگر نیز با او همنظر بودند و حتی یکی گفت سکوت مسئولان در برابر این پدیده، نشانه خوبي نيست. البته مسئول محترم حاضر در این کنفرانس مطبوعاتی تلاش کرد با بیان اینکه حضور دکتر مبشر و بسیاری از دانشمندان سطح بالا در ایران، نهتنها مشکلی از کشور را حل نمیکند، بلکه اگر ما به هر دلیلی چنین دانشمندانی را به کشور بیاوریم، آنها را از امکاناتی که هماکنون در کشورهای پیشرفته در اختیار دارند، محروم میکنیم. با توجه به اینکه دکتر مبشر در ناسا و برترین دانشگاهها و پژوهشگاههای آمریکا مشغول به کار است، اولین نتیجه آوردن او به ایران، محرومكردن وی از امکاناتی است که هماکنون در آمریکا در اختیار دارد و در نتیجه او هم پس از مدتی به یک استاد و پژوهشگر عادی تبدیل میشود. گفتنی است مشابه چنین انتقادهایی چندی پیش درباره خانم دکتر «مریم میرزاخانی» و هنگام دریافت جایزه فیلدز و امسال درباره دکتر «کامران وفا» که برنده جایزه بنیاد پیشرفت یا دستاورد شد نیز مطرح شده است. باید تأکید کرد اگر ما علاقهمند به استفاده از تجربه و دانش این استادان و پژوهشگران هستیم، باید در فکر روشهایی باشیم که هر دو طرف از آن بهرهمند شوند. به باور بسیاری از کارشناسان، به چندین روش میتوان از تجربه و دانش پژوهشگران ایرانی مقیم خارج استفاده کرد. 1. میتوان هر ساله کنفرانسها و سمینارهای علمی بسیاری را در حوزهها و زمینههای مختلف در کشور برگزار کرد و از این استادان و دانشمندان دعوت کرد تا آخرین دستاوردهای علمی خود را (که با استفاده از امکانات پژوهشگاهها و دانشگاههای اروپا و آمریکا به دست آوردهاند) در این سمینارها به همکاران ایرانی خود عرضه کنند. 2. برنامههایی اجرا كنند که این استادان بتوانند هرساله دورههای کوتاهی را در ایران بگذرانند و به آموزش دانشجویان مقاطع بالا بپردازند یا راهنمایی پروژههای آنان را بر عهده گیرند. 3. ميتوان برنامههای علمی خاصی طراحی کرد که دانشجویان ایرانی بتوانند با حضور در دانشگاهها و پژوهشگاههای دیگر کشورها، زیر نظر دانشمندان برجسته ایران به تحقیق در دورههای دکترا و فوق دکترا بپردازند. علاوه بر این باید تأکید کرد دانشمندانی مانند دکتر میرزاخانی یا دکتر وفا بسیار باهوش هستند و علاوه بر این برای رسیدن به هدف و جایگاه کنونی خود بسیار تلاش کردهاند؛ اما دستیابی به چنین جایگاه علمی و برجستهای، صرفا با تکیه بر تلاش یا هوش ذاتی امکانپذیر نیست و باید امکانات و تجهیزات مناسبی هم در اختیار داشت و بسیار بعید بود که این افراد بدون دراختیارداشتن امکانات و تجهیزات کافی، به چنین جایگاه برجستهای برسند. خاطرم هست پس از آنکه خانم میرزاخانی برنده جایزه فیلدز شد، با برخی از استادان و همکاران سابق خانم میرزاخانی در ایران مصاحبه کردم، همه آنها متفقالقول میگفتند یکی از مهمترین عوامل موفقیت بینالمللی خانم میرزاخانی و کسب جوایز معتبر بینالمللی و همچنین حضور در برترین دانشگاهها به عنوان استاد دانشگاه یا عضویت در مجامع علمی بینالمللی، به دلیل برخورداری و استفاده از برترین امکانات علمی روز دنیا و تبادل نظر با برترین دانشمندان است. امید است با برداشتهشدن تحریمها و اعلام آمادگی دیگر کشورها برای همکاری با دانشگاهها و پژوهشگاههای ایران، بتوانیم مقدمات همکاری و همیاری بلندمدت بین ایران و کشورهای پیشرفته را فراهم كنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.