دلایل موفقیت «کامران وفا» در عرصه فعالیتهای ترویج علم
دعوت همگان به ضیافت شکوهمند علم
سلیمان فرهادیان
بهتازگی دکتر «کامران وفا»، برنده جایزه «بنیاد پیشرفت» یا «بنیاد دستاورد» (Breakthrough Foundation) در رشته فیزیک شده است. با توجه به اینکه پیش از این، افرادی مانند «نیما ارکانیحامد»، «ادوارد ویتن»، «استیون هاوکینگ»، «آلن گات»، «کیپ تورن» و افراد و نهادهای سرشناس دیگری برنده این جایزه نوپا شدهاند، میتوان دریافت این جایزه تا چه حد مهم و ارزشمند است. در این چند روز بسیاری از رسانهها، چیزهایی درباره دستاوردها و جایگاه علمی دکتر «وفا» منتشر کردهاند، اما هدف این یادداشت تأکید بر جنبه دیگری از فعالیتهای «کامران وفا»، یعنی ترویج علم برای عموم مردم است. در ایران کمتر دانشمندی، در عرصه ترویج یا عمومیسازی علم فعالیت میکند و فعالیت همین تعداد کم از دانشمندان هم چندان تأثیرگذار و موفق نیست. شاید به همین دلیل است که بسیاری از دانشمندان، پس از دورهای فعالیت در زمینه ترویج علم در جامعه، کمکم از فعالیت در این حوزه دست برمیدارند. موفقیت دکتر «وفا» در زمینه ترویج علم دلایل بسیاری دارد که در ادامه به برخی از مهمترین دلایل آن اشاره میکنیم. 1- دکتر «وفا» سعی میکند از راه رسانهها با مردم ارتباط برقرار کند و آخرین دستاوردهای علمی خود و همکارانش را با مردم در میان بگذارد، اما این کار را بیمحابا انجام نمیدهد. خودم شاهد بودم که رسانهای از او برای انجام مصاحبه دعوت کرد، اما او فورا دعوت را نپذیرفت یا آن را رد نکرد، بلکه با همکارانش مشورت کرد و پس از آنکه مطمئن شد این رسانه معتبر است و اصول کار حرفهای در زمینه خبررسانی علمی را رعایت میکند، دعوت را پذیرفت. یکی از دلایل بیرغبتی استادان و پژوهشگران ما برای همکاری با رسانهها این است که در ابتدا دعوت هر رسانهای را برای مصاحبه یا اظهارنظر میپذیرند، اما پس از آنکه نتیجه این همکاری منتشر شد، درمییابند که محصول رسانهای ارائهشده با آنچه آنان در نظر داشتهاند، بسیار متفاوت است. پس بهتر است استادان و پژوهشگران ما هم در انتخاب رسانه برای انتشار نظرات خود دقت کنند و علاوهبراین، هنگام آغاز همکاری، استانداردها و انتظارهای خود از یک محصول یا محتوای رسانهای مطلوب را برای خبرنگاران شرح دهند و پیش از آغاز همکاری، به توافق کامل برسند. 2- بسیاری از همکاران دکتر «وفا» بارها تأکید کرده بودند که وی با وجود جایگاه بسیار والای علمی در مجامع بینالمللی، انسانی بسیار افتاده است و کسی تاکنون نشانهای از تکبر یا خودستایی یا مواردی مانند اینها را در ایشان ندیده است، اما یکی از مهمترین جنبههای مصاحبهها و سخنرانیهای عمومی دکتر «وفا» این است که بیش از آنکه به دستاوردهای علمی خود بنازد و آنها را متکبرانه بیان کند، به پرسشهای بیپاسخ دنیای علم توجه میکند. یکی از موضوعهایی که وی بارها در سخنرانیهایش به آن اشاره کرده است، پیچیدگی ساختار و کارکرد جهان است. بههمیندلیل شنیدن سخنان او، دو لذت بههمراه دارد: اول سرخوشی حاصل از درک چگونگی کارکرد جهان و فهم پدیدههای طبیعت و دیگر غرقشدن در جادوی ناشناختهها. 3- یکی از موضوعاتی که دکتر «وفا» در سخنرانیهایش روی آن تأکید دارد آن است که پدیدههای طبیعت جنبهها و سطوح مختلفی دارد. هرچند درک بسیاری از پدیدههای طبیعت دشوار است و فقط دانشمندان بزرگ از عهده آن برمیآیند، اما درک ماهیت بسیاری از پدیدههای دیگر ساده است یا آنکه دستکم همه مردم میتوانند لایههای سطحیتر این پدیده را درک کنند. هدف همه تلاشهای وی در سخنرانیهایش این است که مردم عادی خود را از لذت درک مفاهیم علمی محروم نکنند. این در حالی است که بسیاری از استادان و پژوهشگران ما هنگام حضور در رسانهها بسیار تلاش میکنند که طبیعت را از آنچه که هست رازآلودتر و دشوارفهمتر جلوه دهند. شنونده این سخنان اگر تا آخر پای سخنان آنان بنشیند، در نهایت به این نتیجه میرسد که تلاش برای درک قوانین طبیعت بیفایده است و بهتر است در این وادی قدم نگذارد 4- دکتر «وفا» دانشمند برجسته جهان است، اما درعینحال اصول ژورنالیسم را بسیار بهتر از ما روزنامهنگاران بلد است؛ مثلا در سخنرانیهای علمی خود امکان مشارکت حاضران در بحث را فراهم میکند، به سطح سواد مخاطبان، تاریخچه علمی موضوع، دانشمندان بزرگ و نظریههای تأثیرگذار آنان توجه میکند و از همه مهمتر، به همه پرسشها پاسخ میدهد، هرچند که سطح این پرسش پایین یا ساده باشد. 5- وطندوست است و در سخنرانیهای خود از آثار علمی و فرهنگی دانشمندان نامدار ایران نام میبرد و اهمیت کار آنها را در تاریخ علم به زبانی شیوا بیان میکند. زمانی که «هاوکینگ» را به منزلش برای یک میهمانی شام دعوت کرد، جنبههای مختلفی از فرهنگ و هنر ایران را به او و دیگر حاضران ارائه کرد. البته در این زمینه مثل برخی از افراد افراط نمیکند که مثلا همه دستاوردهای علمی جهان، از آن ایرانیان است و دانشمندان دیگر کشورها هیچ تأثیری نداشتهاند. در بیان دستاوردهای علمی ایرانیان نیز، بیش از آنکه روی هوش و نبوغ آنها تأکید کند، روی سختکوشی آنان تأکید میکند. 6- دکتر «وفا» دانشمند بسیار برجستهای است و دستاوردهای علمی (از سادهترین تا دشوارترین، از قدیمیترین تا جدیدترین) را برای مردم بیان میکند، اما درعینحال همیشه دقت میکند که درباره موضوعاتی سخن بگوید که از آنها مطلع است. او حوزه کارش فیزیک است و بههمیندلیل در زمینههایی که آشنایی ندارد، سخن نمیگوید. در پاسخ به پرسشهایی که در آنها تخصص ندارد، بهوضوح اعلام میکند که صاحبنظر نیست و باید به متخصص مراجعه کرد. این در حالی است که بسیاری از استادان و پژوهشگران ما پس از اینکه چندبار در رسانهها حاضر شدند و مخاطبان، آنها را شناختند، کمکم از حوزه تخصص علمی خود فاصله میگیرند و درباره هر موضوعی که از آنها بپرسند، پاسخی ارائه میدهند؛ برای مثال بارها رسانههای ما نظر یک ورزشکار، موسیقیدان، اقتصاددان، ریاضیدان و... را درباره آلودگی هوا میپرسند. اینکه چرا خبرنگار راهکارهای مقابله با آلودگی هوا را از موسیقیدان میپرسد، مشخص است. او میخواهد گزارشش جذابتر باشد، اما موسیقیدان یا ریاضیدان باید بگوید که در این زمینه صاحبنظر نیست و خبرنگار را به کارشناس همین حوزه ارجاع دهد. 7- دکتر «وفا» بسیار قدرشناس است. وی در هنگام دریافت جایزه خود گفت: «من از دانشمندان و ریاضیدانان صاحبنام و پیشکسوت ایرانزمین الهام گرفتم. به این موضوع هم باید توجه کنیم که علم، جغرافیا ندارد و من از همکاران فیزیکدان و ریاضیدان خود در گوشهگوشه جهان (که بیش از 150 نفر هستند)، سپاسگزاری میکنم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.