لزوم تقویت پژوهشهای علمی با افزایش روابط بینالمللی
کیفیت را فدای کمّیت نکنیم
شاهین روحانی. استاد فیزیک دانشگاه صنعتی شریف
از سال 1370 تاکنون، تولید مقاله در کشور با شتاب و اقبال زیادی روبهرو بوده است. برخی از دلایل آن حتما سامانیافتهترشدن نظام آموزشی در دانشگاهها، شروعشدن دورههای تحصیلات تکمیلی و ارجنهادن به امر پژوهش بودهاند؛ ولی تا زمانی که پژوهش ساختاریافته دقیقی در این زمینه انجام نشود، ما بهدرستی نخواهیم دانست که چرا چنین رشدی در چنین برههای از تاریخ اتفاق افتاده است. تولید مقاله در کشور، از نظر کمّی، بالاترین در میان کشورهای اسلامی است؛ موفقیتی که بارها در همایشهای علمی از طرف برخی از دانشمندان غیرایرانی با تشویق و گاهی با رشک روبهرو بوده است؛ اما این رشد شاید به سطح ایستای خود رسیده و از حالا به بعد دیگر شاهد ادامه آن نخواهیم بود. شاخصها بهوضوح گویای این واقعیت هستند که حتی اگر رشد کمّی تولیدات علمی کشور همچنان ادامه یابند، کیفیت تولیدات علمی کشور در مقایسه با استانداردهای جهانی بسیار پایین است. یکی از علامتهای نشاندهنده این مقوله، کمبود انتشارات علمی متخصصان کشور در مجلات عالی جهان است. درحالیکه تعداد زیادی مقاله در ژورنالهای علمی کمکیفیت و میانکیفیت چاپ میکنیم، تعداد مقالات در ژورنالهای عالی، بسیار پایین است. شاخص گویای این مقوله آن است که رتبه کشور از نظر حجم تولید مقاله در حدود 20 جهان و از نظر رتبه کیفیت در حدود 40 است. باید ذکر کرد که محاسبه این شاخصها وقتی که با تعاریف مختلفی انجام میشود، نتایج مختلفی میدهد و حتی با تعریف یکسان در پایگاههای مختلف هم نتایج مختلفی حاصل میشود؛ بنابراین رتبه دقیق در اینجا ملاک نیست؛ بلکه این امر که شاخص کمیت و شاخص کیفیت همخوانی ندارند، مهم است. چنانچه ما جامعه علمی متعادلی داشتیم، میبایست رتبه کمّی و کیفی مقالات علمی کشور تقریبا همتراز میبودند. این پایینبودن کیفیت، بحث دقیق دیگری را نیز مطرح میکند که آیا این امر، یعنی چاپ حجم بالایی از مقالات، همان تولید علم است؟ بدیهی است که جواب منفی است. علم از دو مؤلفه تشکیل میشود: کشف و تأیید. ماهیت مقالات ما عمدتا از نوع تأیید است. بسیار واضح است که توان کشور از نظر چاپ مقاله بیکیفیت، بالا و از نظر چاپ مقالات باکیفیت، پایین است؛ پس توان کشف یا تولید علم پایین است. به عبارت دیگر مقالات ایرانی اغلب از نوع تأییدی هستند؛ بنابراین این سؤال مطرح میشود که چرا در کیفیت تا این حد ضعیف هستیم؟ دلایل مختلفی میتوان ذکر کرد: 1- دستبرد فکری یا انتحال کلمه انتحال به عنوان معادل (Plagiarism) در زبان فارسی به کار رفته است که در زبان عامه از ترکیب سرقت علمی استفاده میشود که گویای همه جنبههای این پدیده نیست. کلمه انتحال به معنی نقض مالکیت فکری از هر نوع است. در سنت علمی مرسوم است که به تولیدکننده مقاله، امتیاز تاریخی یا به عبارت دیگر مالکیت معنوی داده میشود؛ بهاینصورت که نام وی روی مقاله ظاهر میشود؛ بنابراین کاری که در میدان و خیابان انقلاب در تهران اتفاق میافتد؛ یعنی قرارگرفتن نام شخص روی فهرست نویسندگان مقاله بدون اینکه فعالیتی علمی اتفاق افتاده باشد که انتحال محسوب میشود. انتحال از فروش مقاله در میدان انقلاب شروع شده و شامل موارد دیگری مانند کپیکاری، افزودن نام مؤسسات مجعول به فهرست مؤسسات، استفاده غیرمجاز از داده دیگران و حتی اضافهکردن نتایج ناموجود به مقاله میشود. کثرت این پدیده به نحوی مؤثر، فردی را که پژوهش صادقانه و صمیمانه انجام میدهد، دلسرد کرده و بر حجم پژوهشهای بیکیفیت میافزاید. مقالههایی که معمولا هیچگونه محتوای جدی ندارند، به چاپ میرسند و کار پرزحمت و جدی کماجر میشود. مقاله اخیر مجله بسیار معتبر «نیچر» گویای این واقعیت است که درصد بالایی از مقالاتی که از ایران در ژورنالهای بینالمللی به چاپ میرسند، دچار اینگونه مشکلات هستند. 2- افت کیفیت آموزش یکی از پدیدههایی که بهتازگی گریبانگیر جامعه علمی کشور شده، افت کیفیت آموزش است؛ بهویژه دورههای کارشناسی ارشد با افت شدید کیفیت آموزش روبهرو بوده و راهکار مناسبی نیز برای مقابله دیده نمیشود. دورههای کارشناسی ارشد از پویایی لازم برخوردار نیستند و توان جذب دانشجوی برجسته را ندارند و بالطبع ورودیهای دورههای دکترا نیز همین ضعف را دارند. ضعف دانشجویان تحصیلات تکمیلی به طور سیستماتیک در کمکردن توان پژوهشی گروههای علمی مؤثر است. البته این ضعف از آموزش دبستانی شروع میشود. آموزش کیفی ابتدایی و متوسطه در کشور ما بسیار ضعیف است و درنهایت همین اشخاص هستند که روزی به مقطع ارشد و دکترا میرسند و نازلبودن کیفیت سواد آنان از یک سو و پایینبودن میل به خلاقیت و نوآوری از سوی دیگر، در آنها چشمگیر است. به عبارتی، سرمایهگذاری روی آموزش با محور خلاقیت و نوآوری مورد توجه نیست؛ چراکه نظریهپردازی در آموزش بهعنوان یک اصل در مرکز برنامهریزی آموزشی قرار نگرفته است. 3- نحوه ارزیابی در دانشگاهها دانشگاههای کشور برای ارزیابی پژوهش، روشی به کار میبرند که پژوهشگر کمکیفیت، ولی پرکار را بر پژوهشگر پرکیفیت، ولی کممحصول ترجیح میدهد. طبعا این روش ارزیابی، پژوهشگران کشور را تشویق به تولید زیاد، ولی بیکیفیت میکند. در بدترین حالت، یک عضو هیأت علمی میتواند تعدادی نتیجه بیفایده حتی اشتباه را مثلا در 10 مقاله به چاپ برساند و برای همه این مقالات امتیاز ارتقا کسب کند و به درجه استادی نیز برسد؛ درحالیکه در استاندارد بینالمللی باید پایه از دست میداد و در مقابل فردی که فعالیت دقیق علمی ولی تولید مثلا یک مقاله در سال دارد، حتی به درجه رسمی آزمایشی نائل نمیشود. 4- نبود ارتباط قوی با صنعت پژوهشهایی که در دانشگاه انجام میشوند، عمدتا در صنعت کشور کاربرد ندارند. صنایع کشور نیز به خارج از کشور نگاه ميكنند. صنعتگران کشور پس از تشخیص نیاز به محصولات خاصی، صرفا خط تولید لازم را از خارج تهیه کرده و به تولید میپردازند. قبول دارم که این مقوله در برخی رشتهها قویتر و در برخی رشتهها ضعیفتر است ولی اگر ارتباط قویتری بین دانشگاه و صنعت وجود میداشت، کیفیت بالاتری در پژوهش را نیز میطلبید. حرکت هماهنگ فناوری و علم، یکدیگر را تقویت میکنند. پیشرفت فناوری پژوهشهای جدید را ممکن ميكند و ازطرفدیگر پژوهشهای علمی به فناوریهای جدید منجر میشوند. شاید اگر برنامهریزی دولت برای رشد علمی این رابطه تنگاتنگ را به وجود میآورد نتیجه بهتری مشاهده میشد. در برنامههای توسعه علمی-فناوری کشورهای دیگر دیده میشود که رشد صنعت و رشد علم، در برنامه منظمی پیشبینی میشوند و بنابراین یکدیگر را تشویق و ترغیب میکنند. اتفاقا مدتی است که این پدیده در کشور ما درزمینه فتوولتائیک (تولید انرژی بهوسيله سلولهای خورشیدی) به صورت خودجوش به وجود آمده است. اعلام نیاز وزارت نیرو به تولید نیرو از طریق مزرعههای خورشیدی به ایجاد بازار در این فناوری پیشرفته منجر شده است. طبعا قسمت عمده تجهیزات، درحالحاضر وارداتی هستند اما دانشگاههای کشور شروع به حرکت کرده و در چند دانشگاه، پژوهشهای موفقی در این زمینه انجام میشود. فقط اشکال کار اینجاست که چون این پدیده اتفاقی پیش رفته و برنامهریزی خاصی نداشته، به دلیل جنبههای نامطلوب اقتصادی تولید سلولهای خورشیدی چنین فناوریاي در کشور شکل نخواهد گرفت. برنامهریزی علوم و فناوری، قدری آیندهپژوهی میطلبد. ما باید زمینهای صنعتی را رصد کنیم که در 10 سال آینده وارد بازار جهانی خواهد شد. براي مثال امروزه صحبت از کلانداده و نقش آن در فناوریهای نوین در 10 سال آینده میشود؛ بنابراین فرصت مناسبی در پیش داریم تا برنامهای مدون برای توسعه کلانداده در ابعاد دانشگاهی-صنعتی-دولتی و بخش عمومی پی بریزیم. 5- ارتباط بینالملل وجود روابط بینالمللی قوی برای تولید علمی کیفی، نقش بسیار مهمی بازی میکند. اتفاقا رتبه کشور در روابط بینالمللی علمی نیز همان حدود 40 است. بهعبارتدیگر پایینبودن کیفیت مقالات علمی کشور با ضعف روابط بینالملل همبستگی دارد. داشتن روابط بینالمللی را دانشگاههای کشور تشویق کردهاند ولی به صورت کاملا کمتأثیر یعنی شرکت در همایشهای بینالمللی و ارائه مقاله. ازطرفدیگر همایشهای بینالمللی در کشور صورت میپذیرند، اشخاص بنامی از خارج دعوت ميشوند معمولا تعداد کمی شنونده دارند و پس از چند روز برمیگردند؛ بنابراین تعامل بسیار کمی با جامعه علمی کشور پیدا میکنند. البته حضور طولانیتر که به صورت فرصت مطالعاتی برای اعضای هیأت علمی مقدور است، امکان تعامل بیشتری برای متخصصان کشور ایجاد میکند و بعضا مقالات کیفی و همکاری طولانیتری نیز برای عده معدودی به وجود میآید ولی بدنه علمی کشور از این پدیده متأثر نمیشود. هرچند بعضی همکاریهای علمی سامانیافته مانند مشارکت کشور در آزمایشگاه سرن وجود دارند ولی کشور ما به تعداد بیشتری از اینگونه همکاریها نیاز دارد. ما باید تعداد زیادی از اینگونه روابط علمی بینالمللی داشته باشیم تا شاید روزی برسد که در طراحی چنین پروژههای علمی بینالمللی نیز سهیم شویم. ازطرفدیگر انجمنهای علمی ما کمتر عضو اتحادیههای بینالمللی علمی هستند و اگر هستند، نقش مؤثری در تصمیمسازیها و تصمیمگیریهای علمی بینالمللی بازی نمیکنند. چنانچه خواهان مشارکت بیشتر و سازندهتر در سطح بینالمللی هستیم باید اقدام کنیم. مشارکت در پروژههای بینالمللی علمی بزرگ، چندین فایده در پی خواهد داشت، اول اینکه نحوه مدیریت پروژههای بزرگ علمی را از نزدیک مشاهده کرده و میآموزیم و دوم اینکه تولیدات کمکیفیت را به اجبار کنار میگذاریم و به تولیدات کیفی میپردازیم؛ سوم اینکه با تحولات و سؤالهای علمی مطرح جهان به صورت علمی آشنا میشویم و به عبارتی، آنها برای ما به مسئله تبدیل میشوند. در پایان چند پیشنهاد حمایت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از همکاریهای بینالمللی در پروژههای کلان علمی ایجاد ساختارهای علمی دقیق برای اجرای پروژههای کلان علمی در سطح جهان پشتیبانی لازم برای توانمندسازی انجمنهای علمی کشور براي عضویت و مشارکت در اتحادیههای علمی جهان مبارزه مستقیم و مؤثر با انتحال تجدیدنظر و نظارت مستمر و دقیق در کیفیت دورههای تحصیلات تکمیلی بهويژه در نحوه گزینش دانشجو تجدیدنظر و نظارت سیستماتیک با معیارهای بینالمللی در نحوه استخدام و ارتقای اعضای هیأت علمی دانشگاهها تلفیق برنامههای رشد علمی با رشد صنعتی در زمینههای راهبردی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.