|

لزوم تقویت پژوهش‌های علمی با افزایش روابط بین‌المللی

کیفیت را فدای کمّیت نکنیم

شاهین روحانی. استاد فیزیک دانشگاه صنعتی شریف

از سال 1370 تاکنون، تولید مقاله در کشور با شتاب و اقبال زیادی روبه‌رو بوده است. برخی از دلایل آن حتما سامان‌یافته‎تر‌شدن نظام آموزشی در دانشگاه‎ها، شروع‌شدن دوره‎های تحصیلات تکمیلی و ارج‌نهادن به امر پژوهش بوده‎اند؛ ولی تا زمانی که پژوهش ساختاریافته دقیقی در این زمینه انجام نشود، ما به‌درستی نخواهیم دانست که چرا چنین رشدی در چنین برهه‎ای از تاریخ اتفاق افتاده است. تولید مقاله در کشور، از نظر کمّی، بالاترین در میان کشورهای اسلامی است؛ موفقیتی که بارها در همایش‎های علمی از طرف برخی از دانشمندان غیرایرانی با تشویق و گاهی با رشک روبه‌رو بوده است؛ اما این رشد شاید به سطح ایستای خود رسیده و از حالا به بعد دیگر شاهد ادامه آن نخواهیم بود. شاخص‎ها به‌وضوح گویای این واقعیت هستند که حتی اگر رشد کمّی تولیدات علمی کشور همچنان ادامه یابند، کیفیت تولیدات علمی کشور در مقایسه با استانداردهای جهانی بسیار پایین است. یکی از علامت‎های نشان‌دهنده این مقوله، کمبود انتشارات علمی متخصصان کشور در مجلات عالی جهان است. در‌حالی‌که تعداد زیادی مقاله در ژورنال‎های علمی کم‌کیفیت و میان‌کیفیت چاپ می‎کنیم، تعداد مقالات در ژورنال‎های عالی، بسیار پایین است. شاخص گویای این مقوله آن است که رتبه کشور از نظر حجم تولید مقاله در حدود 20 جهان و از نظر رتبه کیفیت در حدود 40 است. باید ذکر کرد که محاسبه این شاخص‎ها وقتی که با تعاریف مختلفی انجام می‎شود، نتایج مختلفی می‎دهد و حتی با تعریف یکسان در پایگاه‎های مختلف هم نتایج مختلفی حاصل می‎شود؛ بنابراین رتبه دقیق در اینجا ملاک نیست؛ بلکه این امر که شاخص کمیت و شاخص کیفیت همخوانی ندارند، مهم است. چنانچه ما جامعه علمی متعادلی داشتیم، می‌بایست رتبه کمّی و کیفی مقالات علمی کشور تقریبا هم‌تراز می‌بودند. این پایین‌بودن کیفیت، بحث دقیق دیگری را نیز مطرح می‌کند که آیا این امر، یعنی چاپ حجم بالایی از مقالات، همان تولید علم است؟ بدیهی است که جواب منفی است. علم از دو مؤلفه تشکیل می‌شود: کشف و تأیید. ماهیت مقالات ما عمدتا از نوع تأیید است. بسیار واضح است که توان کشور از نظر چاپ مقاله بی‌کیفیت، بالا و از نظر چاپ مقالات باکیفیت، پایین است؛ پس توان کشف یا تولید علم پایین است. به عبارت دیگر مقالات ایرانی اغلب از نوع تأییدی هستند؛ بنابراین این سؤال مطرح می‎شود که چرا در کیفیت تا این حد ضعیف هستیم؟ دلایل مختلفی می‎توان ذکر کرد: 1- دستبرد فکری یا انتحال کلمه انتحال به عنوان معادل (Plagiarism) در زبان فارسی به کار رفته است که در زبان عامه از ترکیب سرقت علمی استفاده می‌شود که گویای همه جنبه‌های این پدیده نیست. کلمه انتحال به معنی نقض مالکیت فکری از هر نوع است. در سنت علمی مرسوم است که به تولیدکننده مقاله، امتیاز تاریخی یا به عبارت دیگر مالکیت معنوی داده می‌شود؛ به‌این‌صورت که نام وی روی مقاله ظاهر می‌شود؛ بنابراین کاری که در میدان و خیابان انقلاب در تهران اتفاق می‎افتد؛ یعنی قرار‌گرفتن نام شخص روی فهرست نویسندگان مقاله بدون اینکه فعالیتی علمی اتفاق افتاده باشد که انتحال محسوب می‌شود. انتحال از فروش مقاله در میدان انقلاب شروع شده و شامل موارد دیگری مانند کپی‎کاری، افزودن نام مؤسسات مجعول به فهرست مؤسسات، استفاده غیرمجاز از داده دیگران و حتی اضافه‌کردن نتایج ناموجود به مقاله می‌شود. کثرت این پدیده به نحوی مؤثر، فردی را که پژوهش صادقانه و صمیمانه انجام می‎دهد، دلسرد کرده و بر حجم پژوهش‎های بی‎کیفیت می‎افزاید. مقاله‎هایی که معمولا هیچ‌گونه محتوای جدی ندارند، به چاپ ‎‎می‎رسند و کار پرزحمت و جدی کم‌اجر می‎شود. مقاله اخیر مجله بسیار معتبر «نیچر» گویای این واقعیت است که درصد بالایی از مقالاتی که از ایران در ژورنال‎های بین‎المللی به چاپ می‎رسند، دچار این‌گونه مشکلات هستند. 2- افت کیفیت آموزش یکی از پدیده‎هایی که به‌تازگی گریبان‌گیر جامعه علمی کشور شده، افت کیفیت آموزش است؛ به‌ویژه دوره‎های کارشناسی ارشد با افت شدید کیفیت آموزش روبه‌رو بوده و راهکار مناسبی نیز برای مقابله دیده نمی‌شود. دوره‎های کارشناسی ارشد از پویایی لازم برخوردار نیستند و توان جذب دانشجوی برجسته را ندارند و بالطبع ورودی‌های دوره‌های دکترا نیز همین ضعف را دارند. ضعف دانشجویان تحصیلات تکمیلی به طور سیستماتیک در کم‌کردن توان پژوهشی گروه‌های علمی مؤثر است. البته این ضعف از آموزش دبستانی شروع می‌شود. آموزش کیفی ابتدایی و متوسطه در کشور ما بسیار ضعیف است و درنهایت همین اشخاص هستند که روزی به مقطع ارشد و دکترا می‌رسند و نازل‌بودن کیفیت سواد آنان از یک ‌سو و پایین‌بودن میل به خلاقیت و نوآوری از سوی دیگر، در آنها چشمگیر است. به عبارتی، سرمایه‌گذاری روی آموزش با محور خلاقیت و نوآوری مورد توجه نیست؛ چراکه نظریه‌پردازی در آموزش به‌عنوان یک اصل در مرکز برنامه‌ریزی آموزشی قرار نگرفته است. 3- نحوه ارزیابی در دانشگاه‎ها دانشگاه‎های کشور برای ارزیابی پژوهش، روشی به کار می‎برند که پژوهشگر کم‌کیفیت، ولی پرکار را بر پژوهشگر پرکیفیت، ولی کم‌محصول‎ ترجیح می‎دهد. طبعا این روش ارزیابی، پژوهشگران کشور را تشویق به تولید زیاد، ولی بی‎کیفیت می‎کند. در بدترین حالت، یک عضو هیأت علمی می‌تواند تعدادی نتیجه بی‌فایده حتی اشتباه را مثلا در 10 مقاله به چاپ برساند و برای همه این مقالات امتیاز ارتقا کسب ‎کند و به درجه استادی نیز برسد؛ در‌حالی‌که در استاندارد بین‎المللی باید پایه از دست می‎داد و در مقابل فردی که فعالیت دقیق علمی ولی تولید مثلا یک مقاله در سال دارد، حتی به درجه رسمی آزمایشی نائل نمی‌شود. 4- نبود ارتباط قوی با صنعت پژوهش‎هایی که در دانشگاه انجام می‎شوند، عمدتا در صنعت کشور کاربرد ندارند. صنایع کشور نیز به خارج از کشور نگاه مي‌كنند. صنعتگران کشور پس از تشخیص نیاز به محصولات خاصی، صرفا خط تولید لازم را از خارج تهیه کرده و به تولید می‎پردازند. قبول دارم که این مقوله در برخی رشته‎ها قوی‎تر و در برخی رشته‎ها ضعیف‎تر است ولی اگر ارتباط قوی‎تری بین دانشگاه و صنعت وجود می‎داشت، کیفیت بالاتری در پژوهش را نیز می‎طلبید. حرکت هماهنگ فناوری و علم، یکدیگر را تقویت می‎کنند. پیشرفت فناوری پژوهش‎های جدید را ممکن مي‌كند و ازطرف‌دیگر پژوهش‎های علمی به فناوری‎های جدید منجر می‎شوند. شاید اگر برنامه‎ریزی دولت برای رشد علمی این رابطه تنگاتنگ را به وجود می‎آورد نتیجه بهتری مشاهده می‎شد. در برنامه‎های توسعه علمی-فناوری کشورهای دیگر دیده می‎شود که رشد صنعت و رشد علم، در برنامه منظمی پیش‎بینی می‎شوند و بنابراین یکدیگر را تشویق و ترغیب می‎کنند. اتفاقا مدتی است که این پدیده در کشور ما درزمینه فتوولتائیک (تولید انرژی به‌وسيله سلول‎های خورشیدی) به صورت خودجوش به وجود آمده است. اعلام نیاز وزارت نیرو به تولید نیرو از طریق مزرعه‎های خورشیدی به ایجاد بازار در این فناوری پیشرفته منجر شده است. طبعا قسمت عمده تجهیزات، درحال‌حاضر وارداتی هستند اما دانشگاه‎های کشور شروع به حرکت کرده و در چند دانشگاه، پژوهش‎های موفقی در این زمینه انجام می‎شود. فقط اشکال کار اینجاست که چون این پدیده اتفاقی پیش رفته و برنامه‎ریزی خاصی نداشته، به دلیل جنبه‎های نامطلوب اقتصادی تولید سلول‎های خورشیدی چنین فناوری‌اي در کشور شکل نخواهد گرفت. برنامه‌ریزی علوم و فناوری، قدری آینده‌پژوهی می‌طلبد. ما باید زمینه‎ای صنعتی را رصد کنیم که در 10 سال آینده وارد بازار جهانی خواهد شد. براي مثال امروزه صحبت از کلان‌داده و نقش آن در فناوری‌های نوین در 10 سال آینده می‌شود؛ بنابراین فرصت مناسبی در پیش داریم تا برنامه‌ای مدون برای توسعه کلان‌داده در ابعاد دانشگاهی-صنعتی-دولتی و بخش عمومی پی بریزیم. 5- ارتباط بین‎الملل وجود روابط بین‎المللی قوی برای تولید علمی کیفی، نقش بسیار مهمی بازی می‎کند. اتفاقا رتبه کشور در روابط بین‎المللی علمی نیز همان حدود 40 است. به‌عبارت‌دیگر پایین‌بودن کیفیت مقالات علمی کشور با ضعف روابط بین‎الملل همبستگی دارد. داشتن روابط بین‎المللی را دانشگاه‎های کشور تشویق کرده‎اند ولی به صورت کاملا کم‌تأثیر یعنی شرکت در همایش‎های بین‎المللی و ارائه مقاله. ازطرف‌دیگر همایش‌های بین‎المللی در کشور صورت می‎پذیرند، اشخاص بنامی از خارج دعوت مي‌شوند معمولا تعداد کمی شنونده دارند و پس از چند روز برمی‎گردند؛ بنابراین تعامل بسیار کمی با جامعه علمی کشور پیدا می‎کنند. البته حضور طولانی‎تر که به صورت فرصت مطالعاتی برای اعضای هیأت علمی مقدور است، امکان تعامل بیشتری برای متخصصان کشور ایجاد می‎کند و بعضا مقالات کیفی و همکاری طولانی‎تری نیز برای عده‎ معدودی به وجود می‎آید ولی بدنه علمی کشور از این پدیده متأثر نمی‎شود. هرچند بعضی همکاری‎های علمی سامان‌یافته مانند مشارکت کشور در آزمایشگاه سرن وجود دارند ولی کشور ما به تعداد بیشتری از این‌گونه همکاری‌ها نیاز دارد. ما باید تعداد زیادی از این‌گونه روابط علمی بین‎المللی داشته باشیم تا شاید روزی برسد که در طراحی چنین پروژه‎های علمی بین‎المللی نیز سهیم شویم. ازطرف‌دیگر انجمن‎های علمی ما کمتر عضو اتحادیه‎های بین‎المللی علمی هستند و اگر هستند، نقش مؤثری در تصمیم‎سازی‎ها و تصمیم‎گیری‎های علمی بین‎المللی بازی نمی‎کنند. چنانچه خواهان مشارکت بیشتر و سازنده‌تر در سطح بین‎المللی هستیم باید اقدام کنیم. مشارکت در پروژه‎های بین‎المللی علمی بزرگ، چندین فایده در پی خواهد داشت، اول اینکه نحوه مدیریت پروژه‎های بزرگ علمی را از نزدیک مشاهده کرده و می‎آموزیم و دوم اینکه تولیدات کم‌کیفیت را به اجبار کنار می‎گذاریم و به تولیدات کیفی می‎پردازیم؛ سوم اینکه با تحولات و سؤال‌های علمی مطرح جهان به صورت علمی آشنا می‌شویم و به عبارتی، آنها برای ما به مسئله تبدیل می‌شوند. در پایان چند پیشنهاد حمایت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از همکاری‌های بین‌المللی در پروژه‌های کلان علمی ایجاد ساختارهای علمی دقیق برای اجرای پروژه‌های کلان علمی در سطح جهان پشتیبانی لازم برای توانمندسازی انجمن‌های علمی کشور براي عضویت و مشارکت در اتحادیه‌های علمی جهان مبارزه مستقیم و مؤثر با انتحال تجدیدنظر و نظارت مستمر و دقیق در کیفیت دوره‎های تحصیلات تکمیلی به‌ويژه در نحوه گزینش دانشجو تجدیدنظر و نظارت سیستماتیک با معیارهای بین‎المللی در نحوه استخدام و ارتقای اعضای هیأت علمی دانشگاه‎ها تلفیق برنامه‌های رشد علمی با رشد صنعتی در زمینه‌های راهبردی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.