|

درباره نمایش «آشپزخانه» ‌به کارگردانی حسن معجونی

انزجار از وضع موجود

هاله میرمیری

«آشپزخانه» تازه‌ترین اثر گروه نمایشی لیو به کارگردانی «محمدحسن معجونی»، به‌درستی بازنمایی و حکایت به‌حاشیه‌رفتن انسان عصر سرمایه در بازارهای کار است؛ البته به شکلی نامحسوس و زیرپوستی. نمایش‌ به‌سادگی هسته اصلی روابط پیچیده انسانی، یعنی « قدرت» را بیان می‌کند بی‌آنکه آن را به شکلی مانیفست‌وار در بوق و کرنا کرده باشد. با تماشای این اثر درخواهیم یافت آشپزخانه، این محیط کوچک و دوست‌داشتنی که عمدتا محفل تولید خوراک انسانی است، یگانه فضایی است که افراد را به بیرون و درون، به خارج و داخل خانه بخش‌بندی کرده و حول آن روابط قدرت و نحوه توزیع آن را مشخص می‌کند. نویسنده اثر یعنی «آرنولد وسکر» نیز در جرگه نویسندگانی است که همین هدف را در سر می‌پرورانند. وی «آشپزخانه» را در سال 1957 در کنار طیفی دیگر از آثار با سویه‌های چپ می‌نویسد و به میانجی آن سعی می‌کند تا در باب مصائب قشر کارگر حرف زده باشد.

هسته اصلی درام معجونی در ظاهر مشخص، اما در باطن پیچیده و درهم‌تنیده است؛ درواقع، ما در تنش و رضایت‌نداشتن کارگران نسبت به کارشان در صحن نمایش محبوس می‌شویم و راهی برایمان نمی‌ماند جز آنکه همراه با آنان درد بکشیم. داستان نیز روایت تک‌خطی از زیست روزمره کارگرانی مشغول به کار است که در آشپزخانه‌ای به‌ظاهر مشهور کار می‌کنند و کارها از سروکول‌شان بالا می‌رود. معجونی به همین بهانه سعی بر آن دارد تا جدال میان دو نیرو، یعنی نیروهای مولد کار و صاحب سرمایه را به اجرا در‌آورد. هرچند بازنمایی این تم اندکی نخ‌نما و کلیشه‌ای به نظر می‌آید، اما نحوه پرداخت و دراماتورژی متن به گونه‌ای است که تفاوتی میان کار کارگران در زمانه «وسکر» و مصائب کار کارگران ایرانی دیده نمی‌شود و تک‌تک پرسوناژهای نمایش قابل درک و ملموس هستند. اما آنچه در سرتاسر نمایش معجونی، جایی که یکسره تنش و مجادله است، توجه‌مان را به خود جلب می‌کند، آن است که «دعوا بر سر چیست» و دقیقا چه اتفاقی رخ داده است. این پرسش تا انتهای نمایش و جایی که کاراکتر اصلی آن همه هستی خود را از دست می‌دهد، عیان نخواهد شد. درواقع، آنچه در سراسر نمایش شاهد وقوعش هستیم، تنش و نارضایتی همه عوامل این آشپزخانه -چه کارگران نسبت به رئیس و چه رئیس نسبت به کارگران- در قالب خشم و نفرت از یکدیگر و در هیبت قسمی اعمال خشونت‌آمیز است. اما این رفتارهای خصومت‌آمیز دلایلی دارند. بی‌دلیل نیست که پیتر، تنها کارگر پرشوروگداز نمایش، دائم قافله را به هم می‌ریزد و به انحای گوناگون از زیر بار مسئولیت‌های خویش شانه خالی می‌کند. او نسبت به هیچ‌بودگی کار و انجام هشت ساعت کار روزانه، آن هم در برابر رئیس به‌غایت درشت‌اندامش که فکر می‌کند با سرمایه‌اش به کارگران هستی بخشیده است، شوریده است. دائم در وضعیت، شکاف می‌اندازد و محکمه را به هم می‌زند. او عصبانی است؛ از روحیه خموش همکاران‌ و زندگی بی‌حاصل خودش که هرچه می‌کند رؤیاهایش نقش‌بر‌آب می‌شود. پیتر از اینکه نه می‌تواند کار را ترک کند و نه می‌تواند به آن ادامه دهد، منزجر است و این انزجار را در سرتاسر نمایش در قالب تخاصم علیه همکاران و رئیسش به بیرون می‌ریزد. با وجود این، اگرچه آشپزخانه نمایش موفقی از وضعیت کار در عصر جهان‌شمول سرمایه است، ایرادی که در این متن و نمایش باقی می‌ماند و مخاطب نمی‌داند آن را باید به گردن نویسنده بیندازد یا کارگردان، کم‌رنگ‌بودن روایات و شخصیت‌پردازی‌های زنان کارگر است. چه، در طول نمایش شاهد روایاتی از خستگی‌ها، آرزوها و ناامیدی‌های کارگران مرد نمایش هستیم، درحالی‌که حضور زنان کارگر در این نمایش در پرده‌ای از ابهام و بی‌مقداری باقی می‌ماند و مخاطب را نیز به‌نوعی مشاهده صرف و نیندیشیدن درباره تغییر وضع موجود دعوت می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.