يادداشتهايي درباره نمايشنامه مارکس در سوهو نوشته هووارد زین
بگذارید به مرگم خو کنم
بابك ذاكري
ده سال کار میکنید، دستمزد شما به اندازه کافی افزایش نمییابد. زندگی، به جای آنکه پس از ده سال کار بهتر شود، بدتر میشود. چه کسی این فرایند را پیشبینی کرده و توضیح داده است: کارل مارکس. هووارد زین به همین دلیل نمایشنامه «مارکس در سوهو» را نوشته تا نشان دهد اگر مارکس روزی بازگردد و در نیویورک قدم بزند و روزنامهها را مطالعه کند، از حجم تغییرات اندکی که پس از ۲۰۰ سال در وضعیت فقرا رخ داده، حیرتزده خواهد شد. هووارد زین، مارکس را در سال پایانی دهه ۹۰ قرن پیش، احضار کرد. دههای که اوج استیلای تاچریسم و ریگانیسم بود و پایگاه کشورهایی که خود را وامدار مارکس میدانستند سقوط کرده بودند. دههای که درباره آینده چنان تبلیغ میشد که گویی دیگر جنگهای بزرگ در تاریخ بشر چیزی است مربوط به گذشته و زندگی بشر شبیه به چیزی خواهد شد که کتابهای مقدس درباره بهشت وعده دادهاند. زین مارکس را احضار کرد تا نشان دهد آنچه مارکس به عنوان مصیبت و دلیل مصیبت از آن یاد میکرد هنوز از بین نرفته است و از این روی اعتقاد به ازبینرفتن تبعات آن نیز اعتقادی نادرست خواهد بود: «کارفرمای شما کمترین دستمزد را به شما میدهد، درست آنقدر که شما فقط زنده بمانید و کار کنید؛ اما از قبل کار شما او بسیار بیش از آنچه که به شما میپردازد پول میسازد و به این ترتیب است که او پولدارتر و پولدارتر میشود، درحالیکه شما همچنان فقیر میمانید». مارکسِ هووارد زین بازنگشته است تا انقلابی برپا کند، او به دلایل شخصی بازگشته است. بازگشته است تا نام خود را از انگها و دشنامها بپیراید. مارکس نه همدستی کسانی را که به نام او دیکتاتوری برپا کردهاند، میخواهد و نه دشمنی کسانی که هر روز اعلان مرگ او را پس از صد و اندی سال در روزنامهها منتشر میکنند. مارکس هووارد زین سخنرانی میکند و درباره کاپیتال حرف میزند. مارکس هووارد زین به فکر آبروی خود است. مارکسی که در نیویورک سخنرانی میکند و دائم از زندگی خود یاد میکند و سپس بازمیگردد به وضعیت جامعه و از روزنامه مثال میآورد و طعنه میزند، خود مارکس نیست، نشانی است از نهایت پتانسیل چپ آمریکایی، دستکم در روزگار پایانی دهه ۹۰. غرغروهای انساندوستی که از تغییر وضعیت ناتوانند؛ اما حتی از تخیل درباره تغییر نیز هراسانند. آنها نه میخواهند به دام دیکتاتوریهایی بغلتند که سالها بدنامشان کرده است و نه میتوانند راهی ترسیم کنند که دستکم بتوان تخیل کرد که از آن راه انسان میتواند آیندهای بهتر برای خود تدارک ببیند. آنها میدانند چیزی غلط است؛ اما آنچه میتوانند انجام دهند تنها فریاد است و پافشاری بر نیت خیرشان و نه حتی همراهکردن مردم با ایدههایشان. مارکس هووارد زین احضار شده است تا مصیبت جامعه را نشان دهد، چنانکه خود زین در مقدمه نوشته است، اما آنچه انجام میدهد به واقع این است که نشان میدهد منتقدان چپ در چه باتلاقی گرفتار شدهاند: ناتوانی از تغییر و هراس از بدنامی. بیهوده نیست که از بین تمامی مخالفان مارکس در زمان حیات خودش و در جبهه چپ باکونین احضار شده است: چپ آمریکایی همواره با ایدههای آنارشیستی درگیر بوده است و همواره جناح آنارشیست یکی از قدرتمندترین جناحها در چپ آمریکا بوده است. هووارد زین در این کتاب پرتره خود و همفکرانش را در آمریکا ترسیم کرده است، علیرغم آنکه وانمود میکند میخواهد مارکس را به حرف بیاورد. مارکس هووارد زین ایدههای رادیکالی دارد، دائم از وضعیت ناراحت است، درست مانند خود مارکس؛ ناراحتیاش را مستدل نشان میدهد، درست مانند خود مارکس. وضعیت را تحلیل میکند. آمار و ارقام را به سختی از دل اسناد کتابخانهها بیرون میکشد، درست مانند خود مارکس. اما با اینهمه مارکس هووارد زین مارکسی است محافظهکار، درست مانند خود چپ آمریکایی. محافظهکاری و رادیکالیسم در این گونه از چپ وصفهایی برای داوری درباره رفتار و کنشها نیستند، بلکه وصفهای تئوریها و ایدههایند. توصیه مارکس هووارد زین سرپیچیهای کوچک به همراهی گروهی بزرگ است. هووارد زین به عنوان تاریخنگاری که با جامعه آمریکا به خوبی آشناست، به عنوان نویسنده کتاب تجلیلشده «تاریخ مردمی آمریکا» به نظر باهوشتر از آن میرسد که مارکس را احضار کند تا بیعملی و محافظهکاری را تبلیغ کند. هووارد زین انتقادهایی را که به مارکس وارد است در دهان مارکس میگذارد؛ اما از سوی او هیچ راهحلی ارائه نمیدهد. ساده است، چون مارکس در روزگار ما زندگی نمیکند. پیشبینیهایش نیز، نه تحلیلهایش، به قول مارکس از زبان هووارد زین نزدیک به دویست سال به تأخیر افتاده است، زیرا باز هم به قول مارکس هووارد زین، او توانایی سرمایهداری برای بقا را نادیده گرفته بوده است. مارکس زین در انتهای نمایشنامه، وقتی که زمان حضورش در این دنیا به پایان رسیده است و دیگر باید به سرزمین مردگان بازگردد، دوباره به ایدههای رادیکال بازمیگردد و اینبار سرراستتر از زبان هووارد زین سخن میگوید. مسئله سوسیالیسم یا سرمایهداری نیست بلکه استفاده از ثروتهای زمین برای تدارک زندگی انسانی است برای همه ساکنان زمین. بهعبارت دیگر، مهم نیست که چه نامی بر ایده خود میگذارید، اگر مسائل را از ریشه بررسی کنید و امور را ریشهای سامان ببخشید، رادیکال محسوب خواهید شد. اگر از واژهها میترسید، واژهها را کنار بگذارید. چهبسا از مسیح میتوان یاد گرفت مانند مارکس هووارد زین که پایانبندیاش نشاندادن شباهت مسیح است با مارکس. او هنوز نیامده در عوض مارکس یک ساعت وقت گرفته تا خود را عرضه کند. «مارکس در سوهو» در روزگاری نوشته شد که ایده مرگ مارکس هر روز جار زده میشد. اعلامیههای مارکس در روزنامههای آمریکایی هر روز تکثیر میشد، گویی مارکس تازه درگذشته است. هووارد زین نمایشنامهاش را در آن فضا نوشت. از آن زمان تاکنون، هفده سال بیشتر نگذشته است. اما دنیا، از جمله آمریکا، بسیار تغییر کرده است. رئیسجمهوری سیاهپوست در آمریکا رأی آورده و جای خود را به سیاستمداری بدنام داده است. بخشی از دنیا درگیر جنگ مستقیم با بنیادگرایی است و بخشی دیگر از یک سو از این جنگ سود میبرد و از سوی دیگر از آن نگران است. آمار فقر و اعتیاد، به عنوان نمونههایی از مصیبتهای جهانی، کمتر به طرفداران بازار آزاد اجازه میدهد که مانند سالهای پایانی دهه نود قرن بیستم ادعا کنند که سرمایهداری پیروز شده است. این روزها آنچه درباره مارکس به چشم میخورد، مطالبی است با عنوانهایی مانند «او برگشته است»، «اقبال به مارکس» یا «افزایش فروش کتاب سرمایه». آن مصیبتهایی که هووارد زین از زبان مارکس در سال ۱۹۹۹، بیان کرد امروز تبدیل شده است به خبرهای روزانه ستونهای اخبار و بخشهای خبری تلویزیون. تازه به آنها مصیبتها، جنگها و پناهجویان هم اضافه شده است: «یک مصیبت سرزمین را طعمه مصیبتهای شتابان میکند. جایی که ثروت انباشته میشود و انسان میپوسد.» ریشه مصیبت از زمان مارکس تا اکنون تفاوت نکرده است: عدهای کار میکنند تا عدهای ثروتمند شوند. اما اگر هووارد زین میخواست امروز نمایشنامهای درباره مارکس بنویسد، شاید باید با اشاره به وضعیت امروز جهان و گزارش روزانه بازگشت مارکس در رسانههای آمریکایی باید مارکس را احضار میکرد و از زبان او درخواست میکرد: «بگذار مرا فراموش کنند. بگذارید در قبر خود آرام بخوابم. من کار خود را کردهام و دیگر باز نخواهم گشت، مانند مسیح که هرگز بازنگشت. اگر میخواهید کاری انجام دهید، بفرمایید این شما و این جهان و این سرمایهداری. تنها دست از سر من بردارید و به زندگی و مبارزه بپردازید. مانند آن دوست من که بعد از دیدن کاپیتال به من گفت: «احساس کسی را دارم که به او یک فیل هدیه داده باشند» با من رفتار نکنید. من به شما فیل هدیه ندادهام، بلکه تنها کوشیدهام ریشه مصیبتها را عیان کنم. اگر انتظار دارید که برای رستگاری شما از گور برخیزم، در مصیبت غرق خواهید شد و اتفاقی هرگز رخ نخواهد داد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.