|

انقلاب حافظ

به‌تازگي چاپ دهم كتاب «ذهن و زبان حافظ» بهاء‌الدين خرمشاهي در انتشارات ناهيد منتشر شده است. خرمشاهي از حافظ‌پژوهان شناخته‌شده چند دهه اخير است و تاكنون چندين كتاب و مقاله‌هاي بسياري درباره حافظ نوشته است. «ذهن و زبان حافظ»، كه اولين كتاب خرمشاهي در حوزه حافظ‌پژوهي به‌شمار مي‌رود، در سال 1360 نوشته شد و در سال 1361 توسط نشر نو به‌چاپ رسيد. سپس نشر البرز و بعد نشر معين اين كتاب را منتشر كردند و از آن پس تجديدچاپ ويراسته دوم و سوم آن را نشر ناهيد منتشر كرد. در ويراست سوم كتاب مقاله‌هاي ديگري به كتاب اضافه شده است. خرمشاهي در بخشي از مقدمه چاپ هشتم كتاب نوشته است: «...چون تعداد مقالات بالا گرفت، كار مستحب معرفي آن‌ها را در اين پيشگفتار درز گرفتم كه مايه ملال خاطر خوانندگان فرهيخته نشود. همين‌قدر عرض كنم، بيش از 15 تصحيح ديوان حافظ و شرح شعر او و كتاب‌هاي حافظ‌پژوهانه در اين اثر مورد نقد و بررسي قرار گرفته است. اغلب مقالات ديگر هر يك درباره وجهي از وجوه هنر يا هنرمندي حافظ است... بعضي مقالات نيز به‌ صورت و ساختار شعر حافظ مربوط است، اصلي‌تر از همه قرآن و اسلوب هنري حافظ، كه نظريه پاشاني و استقلال ابيات غزل حافظ را طرح كرده است و تكمله‌اش انقلاب حافظ در غزل است، ديگر دستورمندي در سبك و ساختار سخن حافظ، اعجاز در ايهام و اختلافات قرائت.» خرمشاهي در مقدمه چاپ اول «ذهن و زبان حافظ»،‌ توضيحاتي درباره هفت فصل كتاب در چاپ اولش داده بود. «اسلوب هنر حافظ و قرآن»، به اين موضوع پرداخته كه ساختمان غزلهاي حافظ كه ابياتش بيشتر از غزل هر غزلسراي ديگر استقلال، يعني تنوع و تباعد دارد، بيش از آنچه متاثر از سنت غزلسرايي فارسي باشد، متاثر از ساختمان سوره‌ها و آيات قرآن است كه قرآن‌شناسان از ديرباز به بي‌انسجامي ظاهري آن اشاره كرده‌اند. در بخش ديگر كه «ميل حافظ به گناه» نام دارد، كندوكاوي در سير ميل حافظ به مي و معشوق شده است. خرمشاهي در اين‌جا به اين موضوع اشاره كرده كه «حافظ مظهر روح اعتدال و اعتدال روح ايراني است». فصل بعدي «حافظ و انكار معاد؟»، درباره معادانديشي حافظ است و پاسخ به يكي از محققان معاصر (احسان طبري) كه حافظ را منكر معاد دانسته بود. خرمشاهي پنج نوع معادشناسي در حافظ سراغ كرده و هريك را با نمونه‌هايي مطرح كرده است. در بخش «ايجاز در ايهام»، يكي از ظريف‌ترين گوشه‌هاي هنر زباني حافظ تشريح شده است. در اينجا به اين موضوع اشاره شده كه زبان حافظ اوج پختگي و پروردگي زبان شعر فارسي در پايان قرن هشتم -وبه‌بعد- است و حافظ غزل فارسي را به اوجي ديگر كه «معراج ظرائف لفظي» ناميده شده رسانده است. فصل ديگر كتاب با عنوان «اختلاف قراآت» نيز مربوط به قرائت دوگانه يا چندگونه‌خواندن يك كلمه يا عبارت است و در اصل مقوله‌اي جدا از اختلاف نسخ است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.