نگاهی به تئاتر «سربسته از تهران»
ساختاری که بهراحتی ویران میشود
ونداد الوندیپور : نیچه میگوید: «انسان اخلاقی از انسان فیزیکی به دنیای معقول نزدیکتر نیست، چون دنیای معقول وجود ندارد». این جمله، کلیدی برای درک نمایش «سربسته از تهران» است (به کارگردانی و نویسندگی مجتبی کریمی و با بازی فرزانه میدانی و پژمان یاوری که هر شب تا 23 آذر 95 اجرا میشود)؛ نمایشی با دو پرسوناژ: زنی که «ظاهرا» مبتلا به بیماری اسکیزوفرنی و پارانویید است و شوهری که «بهظاهر» او را تحمل میکند و میگوید دوستش دارد. نمایشی با حداقل اکسسوآر (یک میز و دو صندلی، یک تلویزیون، یک پارچ و لیوان) و مبتنیبر دیالوگ؛ نمایشی مینیمال و سهل و ممتنع که هم کارگردانی متناسبی دارد، هم بازیهای نسبتا قابل قبولی. ابتدا خلاصهای از داستان این نمایش: «زنی که ظاهرا اختلال روانی دارد، با مردی که ظاهرا سالم است، زندگی میکند و از چیزهایی میگوید که ظاهرا وجود ندارند؛ افرادی که آنها را نگاه میکنند... اما مرد در انتها به هذیانگویی میافتد و...». جوهر اصلیای که درام از دل آن زاده میشود، تضاد بین عاقل و دیوانه است. زن چیزهایی میبیند که مرد نمیبیند و این گزاره کنایی (آیرونیک: ironic)، در کنار اقدام غیرمنتظره و هولناک مرد در انتها، مهمترین المانهای تماتیک نمایش هستند که درادامه به آنها میپردازم. از نظر مرد، که ظاهرا تابع هنجارها و معیارهای حاکم بر فضای اجتماعی- علمی است، زن دیوانه است و باید داروهایش را بخورد تا کنترل شود؛ تا معالجه شود. اما سؤال اصلی که نمایش مطرح میکند این است: آیا زن واقعا دیوانه است؟ و اینکه دیوانه واقعا کیست و اصلا دیوانگی چیست؟ در طول نمایش، مرد تلاش دارد به زن بفهماند آنچه میگوید معقول نیست و آنچه میبیند وجود ندارد، اما زن به تماشاگرانی نگاه میکند که «هستند» و وجه کنایی گفتههای او مبنیبر اینکه دیگران آنها را میبینند، همین است. او در جایی از ملخها میگوید و تعداد زیاد آنها را، هنگامی که جمعیتشان بالا میرود و به مزرعهای حمله میکنند، با تعداد بالای انسانها مقایسه میکند که در مترو آنقدر زیاد بودند که داشتند او را له میکردند. آیا او نگران حمله انسانهاست؟ جملات و مفاهیمی که او از آن صحبت میکند نهفقط عاقلانه، بلکه بعضا زیبا هستند. آنچه او از آن گلایه دارد، «آدمها» هستند. به نظر میآید او بهنوعی میزانتروپیسم (بیزاری از انسانها) دچار شده و شاید این در تجارب تلخش از آدمها ریشه داشته باشد، یا ذهنیتش به هر دلیلی به این سو رفته. پس آنچه او میگوید بیراه نیست، گرچه میتواند غیرمنطقی جلوه کند (و منطق به یک معنا نسبی است.) او رو به تماشاگران میکند و با لحنی تلخ و تمسخرآمیز آنها را خطاب قرار میدهد: «همهتان میمیرید...»، که این نوعی فاصلهگذاری نیز محسوب میشود. ولی مرد اصرار دارد که او توهم میبیند. تماشاگران هم شاید چنین گمانی دارند. اما آنها، درواقع، به عنوان پرسوناژهای غیررسمی در این نمایش حضور دارند؛ حضوری منفعلانه اما بااهمیت. آنها نماینده «دیگران» هستند که به قول سارتر (در نمایشنامه «دوزخ») همان «جهنماند. » حضور «تلویزیون» در صحنه نیز معنایی مهم دارد: تلویزیون، در مقیاس جهانی، به عنوان وسیلهای مدرن که تودههای مردم را سرگرم میکند و درواقع سر کار میگذارد، ابزاری مهم در دست سیاستمداران پوپولیست است و نقشی اساسی در شرطیسازی و استحمار مردم و همسانکردن آنها به نحو مطلوب قدرتها و مطرحکردن ارزشهای در نظر آنها دارد و در ازخودبیگانگی انسانها و دورشدن آنها از روابط انسانی، خودشناسی و شناخت هستی نقشی اساسی دارد. وجود این دستگاه در خانه این زوج، میتواند یک حضور شوم تلقی شود؛ جعبهای که در پریشانکردن آنها سهم دارد، بیآنکه خود بدانند. یکی دیگر از عناصر موجود در صحنه، «آب» است؛ آبی که زن مزه آن را مانند خون میانگارد. در اینجای معنای نشانهشناختی (سمبولیستی) آب، به عنوان مظهر پاکی و معصومیت و نیز آرامش و روشنبینی، به کار گرفته شده: زن مزه آب را مانند خون میداند، چراکه معصومیت انسانی در نظر او تباه شده است و ذهن آشفته و نگاه تیره او به زندگی و دیگران را نشان میدهد. او در جایی نیز به هوای آلوده تهران اشاره میکند: «... خدا چرا هوای تهران را از یاد بردهای». مسئله «عاقل-دیوانه»، را نیز میتوان از تمهای کمترآشکار این نمایش دانست. میشل فوکو در کتاب «تاریخ جنون»، ساختار «دیوانه-عاقل» را نقد میکند؛ ساختاری که مؤید فاصلهگرفتن عاقلان از دیوانگان و تبعید آنها به دارالمجانین است. او در کتاب «تاریخ جنون*» میگوید: «در دوران مدرن، از زمانی که ساختار بیمارستانهای روانی ایجاد شد، بین عقل و جنون مرز کشیده شد و رابطه انسانی عاقل و دیوانه به پایان رسید». (نقل به مضمون) او از روانپزشک نه به عنوان یک دانشمند، بلکه به عنوان یک فرد مقتدر یاد میکند که نسبت به بیمار در موضع قدرت است. روانپزشک از طرف جامعه وظیفه دارد تا آن را که دیوانه خوانده میشود مهار کند؛ چیزی مشابه نیروی پلیس که در اصل برای حفاظت از منافع طبقه بالای جامعه در مقابل عامه مردم، تأسیس شد. (فیلم «پرواز بر فراز آشیانه فاخته»، شاهکار میلوش فورمن، موضوع ساختار غلط بیمارستانهای روانی را، بهویژه در دوران پیش از دهه 70 ميلادي، به بهترین شکل نشان میدهد). زن نیز از طرف روانپزشک، که در نمایش غايب است اما حضورش احساس میشود، محکوم به «دیوانهبودن» شده؛ گویی مرد و روانپزشک، در توطئهای شوم و خاموش، برای دیوانهنمایاندن زن با هم همدستی کردهاند. با توجه به آنچه گفته شد، نمایش سربسته از تهران یک تماتیک پستمدرن دارد (البته از نظر فرمیک اینچنین نیست)، چراکه دیدگاه مدرن نسبت به موضوع عاقل- دیوانه را به چالش میکشد و این چالش نهفقط در نگاه زن به تماشاگران، که از سوی مرد «غیرموجود» خوانده میشوند ولی در واقعیت وجود دارند، بلکه در اقدام نهایی مرد خود را نشان میدهد: در پرده آخر نمایش، مرد زن را به قتل میرساند و روان بسیار عصبی خود را آشکار میکند. در اینجاست که تراژدی شکل میگیرد و جای عاقل و دیوانه (در نظر تماشاگر) عوض و مشخص میشود مفهوم دیوانگی، چیزی جز یک اختراع بشری نیست؛ صفتی نسبی که تقریبا هر فردی در برهههایی خاص از زندگیاش، میتواند متصف به آن شود؛ گرچه میتوان به یک اعتبار، اقدام مرد (قتل) را دیوانگی واقعی به حساب آورد. واقعیت این است که اکثریت، اقلیتی را که مغایر عرف اجتماع (که ساخته اکثریت است) صحبت و رفتار میکنند دیوانه و مجنون میخوانند، گرچه این یک حقیقت مطلق به حساب نمیآید، چراکه آنچه صحبت و عمل عاقلانه نامیده میشود، قراردادی بیش نیست؛ ساختاری که میتواند بهراحتی ویران شود. * «تاریخ جنون»، میشل فوکو، ترجمه فاطمه ولیانی، نشر هرمس1381.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.