|

توهم برد-برد برای لیبرال‌دموکراسی

کمال درویش. رئیس پیشین دفتر برنامه توسعه سازمان ملل

کمتر تحلیلگری انتظار داشت بریتانیایی‌ها به خروج از اتحادیه اروپا رأی دهند یا آمریکایی‌ها دونالد ترامپ را به ریاست‌جمهوری خود برگزینند؛ بااین‌حال، طولی نکشید که همگی درباره دلایل اشتباه محاسباتی‌شان به اجماع دست یافتند؛ اما وقتی پای چنین تحولات پیچیده و پرتبعاتی در میان است، همواره باید از استدلال‌ها و برهان‌های سهل‌انگارانه بر حذر بود. اجماع کنونی بر آن است تا همه تقصیرها را گردن نخبگانی در عرصه‌های آکادمیک، رسانه‌ای و تجاری بیندازد که چنان غرق در دنیای نسبتا پیوندی و جهان‌شهری خود شده‌اند که دیگر قادر به شنیدن دقیق صدای گروه‌های کمتر فرهیخته و پراکنده نیستند. این گروه‌ها از‌آنجایی‌که کمترین نفع را از روند جهانی‌سازی می‌برند، بسیار راحت‌تر دست رد به سینه نهادهای فراملی (مانند مورد برگزیت) یا نامزدهای انتخاباتی جریان اصلی (مانند مورد ترامپ) می‌زنند. البته نادیده‌گرفتن این گروه‌ها از بسیاری جهات خطایی محرز بود. جای تردید نیست آن دست نخبگان جهان‌شهری که مسئول تصمیم‌گیری‌های دامنه‌دار در حوزه‌های حساس مالی و تجاری تا سیاسی هستند، باید توجه بیشتری به نارضایتی و مشقت‌های افرادی با ثروت، تحصیلات و ارتباطات کمتر داشته باشند. آنان بهتر است به جای جمع‌شدن گرد همفکران خود، عرصه‌هایی خلق کنند تا افراد با پیشینه و مقتضیاتی متفاوت‌تر، از‌جمله آنانی را که تجربه کلا متفاوتی با روند جهانی‌سازی از سر گذرانده‌اند، نیز به یکدیگر متصل کنند. همین عرصه‌های پیوندی می‌توانند کمک‌حال ترمیم گفتمان عمومی فروپاشیده امروزی باشد؛ اما «حباب»های ایدئولوژیک تنها معضل نیستند. بی‌دلیل نیست که نخبگان نه‌تنها در پیش‌بینی پیروزی‌های اخیر پوپولیستی ناکام مانده‌اند؛ بلکه توانایی پیش‌بینی پیروزی قاطع چهره‌های آشکار غیرپوپولیستی مانند فرانسوا فیون در انتخابات مقدماتی حزب راست ‌میانه جمهوری‌خواهان برای تصدی ریاست‌جمهوری فرانسه را نیز نداشته‌اند. واضح است که نادیده‌گرفتن خشم طبقه کارگر تنها عاملی نیست که در رادارهای سیاسی آنان اختلال وارد کرده است. حقیقت آن است که آنانی که به برگزیت یا ترامپ رأی داده‌اند، صرفا از درک فواید واقعی جهانی‌سازی عاجز نمانده‌اند؛ بلکه درواقع از مهارت‌ها و فرصت‌های لازم برای بهره‌وری از این مواهب بی‌بهره مانده‌اند. در این میان، گذشته از ضرورت توسعه ارتباطات، نیازی جدی برای تنظیم و اجرای سیاست‌های بازتوزیعی وجود دارد که اساسا راهکاری برد-برد نیست. آنانی که بیشترین سود را از تجارت آزاد و پیشرفت فناوری می‌برند، باید به صورت فعالانه از طریق مالیات، یارانه و حمایت‌های شغلی به بازندگان غرامت پرداخت کنند. از طرف دیگر، به این فرض که منافع اقتصادی و ژئوپلیتیک لیبرال دموکراسی غربی منسجم و فاقد تناقض است، به‌شدت خدشه وارد شده است. در حقیقت، قدرت‌های غربی سنتی با وجود همه اشتراکات‌شان، حول بسیاری از محورها، از سیاست‌های انرژی تا امنیتی با یکدیگر اختلاف نظر دارند. در چنین شرایطی، برقراری ارتباطی صرف و توافق بر سر بدیهیات برای پیشبرد و تسهیل همکاری‌ها کفایت نمی‌کند. مذاکره و گذشت هر دو طرف از برخی منافع خود از ملزومات ضروری تحقق چنین فرایندی است. هر دو این معضلات به یک آسیب فراگیرتر در جهان‌بینی غربی اشاره دارد: باور به راهکارهای برد-برد. لیبرال دموکراسی، در هر دو هیأت راست و چپ میانه خود، بر این باور تکیه دارد که چنین راهکارهایی و در رأس آنان صلح می‌تواند در درازمدت به جامعه یا اگر بخواهیم کلی‌تر سخن بگوییم، بشریت سود برساند؛ بنابر این باور، دموکراسی خود با گذر از پیچ‌ها و گردنه‌ها، قربانیان کوتاه‌مدت این فرایند را انتخاب می‌کند؛ اما در نهایت، همگی از منافع عمومی آن بهره می‌برند؛ اما واقعیت پیچیده‌تر از این حرف‌هاست. برای آنکه اقتصادها بتوانند پیروزی پروژه رشد و توسعه فراگیر را تضمین کنند، ثروتمندان باید تن به اشکالی از مقررات تنظیمی و مالیاتی، شامل قوانین بین‌المللی بدهند که در درازمدت به هزینه‌کرد بخش چشمگیری از ثروت آنان تمام می‌شود. این امر اگرچه ثروتمندان را بازنده نمی‌کند و آنان همچنان متمول باقی خواهند ماند؛ اما نمی‌توان منکر آن شد که اکثریت آنان متحمل ضررهای هنگفتی می‌شوند. اکنون در بحبوحه همه اشتباهات محاسباتی اخیر، باید رادارهای سیاسی‌مان را از نو تنظیم کنیم. این به معنای درنظرگرفتن همه منابع بالقوه اختلال در قضاوت‌های سیاسی و نه صرفا آن عواملی است که به کار یک روایت مطلوب و شسته‌رفته می‌آید. در اینجا، تفاوت‌های بنیادین موجود بین جهان‌بینی‌های لیبرال یا سوسیال دموکرات و ایدئولوژی‌های رادیکال و افراطی، چه ملی‌گرایانه باشند و چه غیر آن، احتمالا مهم‌ترین عامل ایجاد چنین اختلالاتی است. این برعهده لیبرال‌ها و سوسیال دموکرات‌هاست تا ضمن به‌رسمیت‌شناختن وضعیت برد-باخت کنونی که در میان‌مدت حاکم است، همچنان باور بلندمدت خود به تحولات دموکراتیک تدریجی را حفظ کرده و برای برپایی صلح بین‌المللی تلاش کنند. منبع: Project-Syndicate

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.