ترامپ، آمریکا و برجام
مجید سلیمیبروجنی. کارشناس اقتصادی
در چند دهه اخیر، ایران یک جایگاه ویژه و استراتژیک در سیاستهای ایالات متحده آمریکا داشته است. ناکامی جیمی کارتر در دومین دور انتخابات ریاستجمهوریاش و دلیل ترک زودهنگام کاخ سفید وی را به بحران گروگانگیری در سفارت آمریکا در سالهای 1979 تا 1981 نسبت دادهاند و در موردی دیگر، آرای دور دوم ریاستجمهوری دونالد ریگان بهطور درخورتوجهی متأثر از ماجرای معروف ایران - کنترا آسیب دیده بود. در انتخابات اخیر ریاستجمهوری آمریکا نیز موضوع ایران و توافق برجام به یک منازعه طولانی میان دموکراتها و جمهوریخواهان تبدیل شده بود. در طول مناظرات میان هیلاری کلینتون و دونالد ترامپ بارها شاهد بودیم که ترامپ، دولت اوباما را در قبال ایران و برجام مورد حمله قرار داد و اعلام کرد آمریکا در برابر ایران همهچیز را از دست داد. البته نباید فراموش کنیم که صحبتهای ترامپ پس از انتخابش به عنوان ریاستجمهوری جدید آمریکا، تا حد زیادی معتدل شد و در جدیدترین اظهارنظرش اعلام کرده توافق هستهای را بهگونهای تنظیم میکند که ایران را از هر فعالیت هستهای دور نگه دارد. در چند روز اخیر بحث تمدید تحریمهای 10ساله از سوی سنای آمریکا و اثرات آن بر برجام و نقض آن، به یک چالش جدی در محافل سیاسی و اقتصادی جهانی تبدیل شد. این حرکت سنای آمریکا در کنار انتخاب ترامپ، بسیاری از کارشناسان را به آینده برجام نگران کرده است. متأسفانه در چندماه گذشته، پیشرفت برجام و حل مشکلات بانکی ایران و سایر کشورها و ورود سرمایهگذاران خارجی به کشورمان، حالوروز چندان خوشی نداشته و ما نتوانستیم به حرکت مورد انتظار در این زمینه برسیم. بهطور حتم نباید از توقف مسیر پیشرفت در راستای برجام نگران بود، به این دلیل که چنین اتفاقی نمیافتد، اما نکته این است که حرکت ما در این مسیر کُند است. اقتصاد ایران برای دنیا جذابیتهای خاصی دارد. بازار ایران هجدهمین بازار جهانی از نظر حجم اقتصادی است و درنهایت باید امیدوار بود که شرایط بهتر میشود، اما نه با سرعتی که مورد انتظار ماست. نباید فراموش کنیم تحریمهایی که بهتازگی سنای آمریکا آن را برای یک دوره 10ساله تمدید کرد، در سال 1996 و در زمان دولت بیل کلینتون تصویب شد. به اعتقاد کارشناسان، عملا این تحریمها موضوع توافق هستهای ایران و 1+5 نبوده است. تجربه نشان داده سابقه نداشته یک دولت آمریکا توافقنامهای امضا کند و دولت بعدی بدون دلیل آن را بشکند. ممکن است ترامپ بشکند و ممکن است نگه دارد، اما در چند روز اخیر دیدهایم که سیاسیون و دولتمردان سابق آمریکایی به ترامپ توصیه کردهاند در حفظ برجام بکوشد و به آن وفادار بماند. متأسفانه پس از تصویب سنای آمریکا، مخالفان دولت تمام تلاششان بر این بوده که با فشار به دولت حسن روحانی، برجام را بیاثر و دولت را بیکفایت نشان دهند و بهگونهای دولتمردان را به سمتی سوق دهند که به سمت نقض برجام برود. نباید فراموش کنیم که بسیاری از دشمنان خارجی ما، ماههاست که منتظر چنین حرکتی از سوی ایران هستند تا بلافاصله ایران را آماج حملات خود قرار دهند و بار دیگر به جهانیان بگویند که ایران قابل اعتماد نیست. پس بجاست که دولت تدبیر و امید با درایت کافی و تحلیل شرایط موجود، دراینمورد تصمیمگیری کند. ما نباید فراموش کنیم که ترامپ یک بازرگان است و بههمیندلیل یک تاجر هیچگاه نمیخواهد بازی را ببازد، بلکه همواره سعی میکند در مذاکره مسائل خود را حلوفصل کند و در آرامش به اهداف موردنظرش دست یابد. خصلت یک تاجر عمدتا همین است و به هیچ عنوان دنبال برهمزدن مسائل بهخاطر منافع خود نیست. حتی برخی مواقع ممکن است به دلیل قویبودن طرف مقابل کوتاه هم بیاید. در کنار این مسائل، باید تلاش کنیم روابطمان را با اروپا قویتر کنیم. پس وقتی امور را از ابعاد مختلف بهدرستی پیش ببریم و هدفمان توسعه در حرکت باشد، ترامپ هم به دلیل خاصیت بازرگانیاش، مجبور به تعامل با ما خواهد بود. اجرانکردن برجام و تشدید تحریمهای اقتصادی علیه ایران نیز در مجموع به ضرر آمریکا خواهد بود؛ هرچند رشد و توسعه اقتصادی ایران را هم میتواند برای یکی، دو سال کُندتر کند. دلیل نیز آن است که با توجه به امضای برجام به وسیله پنج قدرت بزرگ سیاسی و اقتصادی غیر از آمریکا طبعا با اجرای مفاد برجام از سوی ایران، روابط سیاسی - اقتصادی ایران با این کشورها گسترش یافته و بهتدریج مراودات مالی با مراکز مالی دنیا (غیر از آمریکا) روانتر و سرمایهگذاری شرکتهای خارجی و تجارت خارجی ایران با سایر کشورهای مهم اقتصادی به جز آمریکا توسعه یافته و درعینحال شرکتهای آمریکایی از حضور در بازار جذاب ایران و به خصوص نفت و گاز محروم خواهند شد که خود میتواند فشاری روی دولت آمریکا برای تغییر سیاستهای آن دولت مقابل ایران شود. اگرچه انتخاب چهرههای تند در ابراز مخالفت با ایران از سوی ترامپ، چشمانداز روشنی را از نحوه تعاملات غیررسمی میان ایران و آمریکا نشان نمیدهد، اما درعینحال نباید فراموش کرد که ترامپ بیش از آنکه رفتارهایش بر بنیادهای نظری بنا شده باشد، متکی بر عملکرد کاسبکارانه و سنجش هزینه و منفعت تصمیمات است. این مهم شاید کار را برای تعامل غیررسمی با او راحتتر از تعامل با دموکراتها پیش ببرد، چنانچه در قبال ریگان نیز ایران تجربه بهتری از روابط غیررسمی داشت تا دوران کارتر. درهرحال شش ماه تا انتخابات دوازدهمین ریاستجمهوری کشورمان فرصت باقی مانده و ترامپ نیز از چند هفته دیگر وارد ساختمان کاخ سفید میشود. در این چند ماه حساس، تصمیمگیریها میتواند سرنوشت چهار و حتی هشتساله آینده رفتارهای سیاسی دو کشور را تحتتأثیر قرار دهد. ازاینرو شاید با وجود فقدان روابط رسمی بتوان با ابتکارهایی هوشیارانه از سودجویی رقبای منطقهای مانند عربستان و خردهکشورهای جنوب خلیج فارس جلوگیری کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.