قید مکان
علی رنگچیان.عضو تیم مستندسازی آثار منقول خانه احمد شاملو
خانه در قامت شعر شاملو، مفهومی است یگانه و ژرف. جایی است برای آرامش و خلق لحظههای ناب. تحقیقا این معنا با حضور آیدا در زندگی وی پررنگ و عمیق میشود. آیدا معمار خانه شاملوست. طراح فضاست و شاملو این فضا را با کلمات به تصویر میکشد و کالبد آن را روح میبخشد. در گوشهگوشه این خانه نشانههای لحظهلحظه زندگی و دمبهدم نفسکشیدن شاعر احساس میشود و این نیز به یمن وجود زنی است که چه در زمان حیات و چه امروز که 16 سال از سکوت شاملو میگذرد، همواره چراغ این خانه را مانند زمان حیات شاعر برافروخته و گرم و روشن نگاه داشته است. شاید دو خانه مهمترین نقش را در زندگی هر انسانی ایفا میکنند؛ خانهای که در آن متولد میشود و خانهای که در آن چشم از جهان فرو میبندد. محل دقیق خانه نخست را که در خیابان صفیعلیشاه تهران واقع شده، نمیدانم و اگرچه (در صورت وجود) آنجا نیز مکان جذابی خواهد بود، اما خانه دوم اهمیت بیشتری دارد، چراکه در پس آن کارنامهای است از دوران حیات آدمی که نقطه پایان در آن حادث شده است. پلاک 555 دهکده خانه آخر شاملوست. او در سالهای عمرش در مکانها و موقعیتهای مختلفی زیسته، اما شاید خانه دهکده اهمیت خاصی در میان آنها داشته باشد. شاملو شاعری اجتماعی است که در متن جامعه حاضر است. بیان و کلام او نیز مبین چنین تفکری است و با اینکه خانه شیروانی دهکده در فضایی است منزوی و دور از هیاهوی شهر، اما شاعر همچنان در بطن اجتماع حضوری مؤثر دارد و چه گواهی بالاتر و روشنتر از «کتاب کوچه». شاملو در نامهای که در دیماه 1342 به آیدا نوشته، از خانه ایدهآلش سخن به میان آورده است: «دیشب ناگهان یاد نقشه افتادم که برای خانهامان کشیدیم و تو فورا آن را بردی که بایگانی کنی. باری غرق رویای آن خانه شدم. تا به حدی که وقتی به خودم آمدم، انگاری سالها در آن خانه، بر فراز تپه بر دامنه کوههای پوشیده از جنگل زندگی کردهام!» و اگرچه این اتفاق 26 سال بعد افتاد و نه در دامنه یک کوه که در انتهای یک کوچه و نه پوشیده از جنگل که با ردیف درختان چنار سربهفلککشیده خیابان و باغچهای سبز و کوچک در حیاطی دنج در مکانی خلوت و زیبا با آن کاج صنوبری مشهور و درخت گردو و گیلاس. «کتیبه بر سردر آن خانه آویخته بودیم که بر آن نوشته بود: ای بیگانه که خلوت ما را میشکنی! همچنانکه در خانه ما به روی تو باز است، تو نیز بزرگواری کن و ما را از شنیدن عقاید خویش معاف دار. ما از دوزخ بیگانگیها گریختهایم، تا از برخورد با هرآنچه خوشایندمان نیست در امان باشیم. اگر به خانه ما فرود میآیی، خلوت ما را مقدس شمار...!» خانه برای شاملو خلوتی است مقدس. البته خلوتی که دوستان و دوستداران همیشه به آن راه دارند. به زعم نگارنده، این خلوت مفهومی بسیار متفاوت از انزواطلبی و گوشهنشینی داشته، چراکه خانه شاعر همواره محل رفتوآمد و میهمانی و دورهمی بوده و بنا به تأکید همه دوستان، روی گشاده و میهماننوازیهای آیدا در خلق چنین فضایی نقشی اساسی داشته است. اینگونه به نظر میرسد که شاعر به دنیایی بیحصار و بدون محدودیت علاقه داشته و دراینمیان خانه فضایی است برای دوستداشتن: «روزی ما دوباره کبوترهایمان را پیدا خواهیم کرد و مهربانی دست زیبایی را خواهد گرفت... روزی که دیگر درهای خانهشان را نمیبندند قفل افسانهای است و قلب برای زندگی بس است». از نگاه شاعر قفلوبندها مانعی است برای دوستداشتن. سدی است علیه زندگی. او خانهای میخواهد برای نوع بشر و به وسعت دنیا. نسترن شرقی را که تقریبا تا انتها بروی، پلاک 555 و در فلزی کوتاه سفیدرنگ ساده را میبینی. از فضای حیاط عبور میکنی و از راهرو باریکی به دری چوبی میرسی. در که باز میشود، به فضای مکث کوچکی راه دارد که از طریق در دیگری از فضای داخلی خانه جدا میشود و کارکردی شبیه هشتی خانههای تاریخی ایرانی دارد. وقتی به فضای داخلی خانه ورود کنی، فضای باز هال و پذیرایی در مقابلت قرار میگیرد. در سمت چپ سرویس و آشپزخانه قرار دارد و در سمت راست اتاقی است نسبتا وسیع که در گذشته محل استخر خانه بوده و پس از بیماری احمد شاملو پر شده و اتاق کار سالهای پایانی زندگیاش بوده است. کمی جلوتر از در ورودی این اتاق، پلههای چوبی تو را به طبقه دوم هدایت میکند؛ اتاقی که شیروانی خانه به آن فضای ویژهای بخشیده است و دورتادور آن کتاب است و کتابخانه. روبهروی پلهها دو اتاق خواب وجود دارد که اتاق سمت چپ، اتاق کار احمد شاملو بوده؛ جایی که در آن بسیاری از شاهکارهای شعر و ادب فارسی خلق شده است. روبهروی این اتاق نیز اتاق خواب دیگری است که امروز همچنان مورد استفاده آیداست. خانه احمد شاملو، خانهای است از واژههای ناب و مفاهیم نو. سرپناهی است پر از نور. مأمنی است برای آرامش و شادمانی. اشاره به خانه به مفهوم سرپناهی امنوامان انگار که در بطن دنیای شاعرانه شاملو قرار دارد و میشود بارها و در جاهای مختلف ردپای آن را دید و لمس کرد. این خانه امروز در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است؛ خانهای که البته به یمن حضور بانوی نور و آینه تا امروز نیز بهخوبی حفاظت و حراست شده و اکنون با تمام یادها و خاطرات در حافظه تاریخی ایرانیان ماندگار خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.