مبانی دیداری تایپ فارسی
شرق: توجه به خط و فونتِ فارسی ازجمله مباحثی است كه پژوهشگران و گرافیستها بهطرز جدی و نظاممند چندان به آن نپرداختهاند. اما این مسئله نزدِ یكی از پژوهشگران بهعنوان موضوعی برای رساله دكتری انتخاب شده است. امکانسنجی تدوین مبانیِ دیداری و تمرینهای مهندسی تایپ در کاراکترهای منفصل نوشتار فارسی براساس مبانی هنرهای تجسمی و اصول دوازدهگانه خوشنویسی، موضوع پژوهشی دامنهدار بوده است از دكتر فائزه طاهری، مدرس دانشگاه و پژوهشگر. این پژوهشِ مفصل بنا دارد نشان دهد كه فرم كلمات نیز به اندازه محتوای كتابها بر مخاطب تأثیر دارد و چهبسا در ارتباط متقابل با محتوا نیز باشد. زیرا «تمرکز بر فرمِ کاراکترهای نوشتاری و کیفیتِ دیداری آنها میتواند تا حدود زیادی از تنش و فشار حاکم بر مغز برای خوانش متن جلوگیری كند.» دکتر فائزه طاهری، فارغالتحصیل رشته پژوهش هنر از دانشگاه هنر اصفهان و مدرسِ دانشگاه هنر تهران و دانشگاه هنر اصفهان در جلسهای در مؤسسه مکتب تهران با حضورِ دانشجویان و اساتید دانشگاهی و علاقهمندان گزارشی از این متن را ارائه داد. جز این، چهرههای مطرح و مرتبط با این بحث همچون ساعد مشکی و مازیار تهرانی، ناصر آذرشب و دکتر منصور حسامی، دکتر فهیمه دانشگر، مهدی ملکی، رضا افسری و نیز تعدادی از طراحانِ تایپ در جلسه حضور داشتند و به بحث و تبادلنظر دراینباره پرداختند. محصولِ این پژوهشِ طولانی و دامنهدار بنا است در آیندهای نزدیك در چند مجلد چاپ و منتشر شود. آنچه در پیش آمده اشاره مختصری است به برخی مباحثِ مطروح در این رساله به قلم مؤلف آن.
مغز انسان در مواجهه با یک متن خوانشی در دو حوزه انرژی مصرف میکند. اول: در شناسایی دیداری و دوم: درک محتوا. لذا هرکدام از این دو مورد با چالش و درگیری همراه باشد موجبات صرفِ انرژی بیشتر از جانب مغز و خستگی زودرس آن را فراهم خواهد کرد. در یک متن خوانشی کاراکترهای نوشتاری حاوی اطلاعات محتوایی و اطلاعات دیداری برای مغز هستند و نقشِ حیاتی بر کیفیتِ کار مغز در جریان خوانش برعهده دارند. کیفیتِ متن و محتوای آن در حیطه اختیاراتِ نویسنده و کیفیت دیداری کاراکترهایِ نوشتاری (تایپ) برعهده طراحان تایپ و گرافیستها است. لذا تمرکز بر فرمِ کاراکترهای نوشتاری و کیفیتِ دیداری آنها میتواند تا حدود زیادی از تنش و فشار حاکم بر مغز برای خوانش متن جلوگیری کرده و آرامش و لذت بیشتری را در هنگام مطالعه برای مخاطب فراهم آورد. تایپِ مناسب و صفحهآرایی زیبا و استاندارد از مهمترین ابزارهای در اختیار گرافیستها برای نیل به این هدف است که بدون وجود فرمهای مناسب برای کاراکترهای نوشتاری، صفحهآرایی و تنظیمات متن نیز کاری دشوار است. لذا تمرکز بر فرمِ کاراکترهای منفصل نوشتار فارسی با هدفِ سادهسازی و ایجادِ شناخت دیداری در راستایِ آنالیز و تحلیل فرم در تایپ، مسئله اصلی این رساله است. قبل از هر چیز شناخت و آنالیزِ دیداری فرم در کاراکترهای نوشتاری از حیث جزئیات و ریزهکاریهای فرمی مهم است. برای فراهمآوردنِ چنین ظرفیتی نیاز است که هنرجویان رشته گرافیک این تبحر را در ابتدای راه بیاموزند. هنر شناخت و بررسی کاراکترهایی نوشتاری از بعد دیداری و بهعنوان یک تصویر و اثر انتزاعی صرف. با تربیت و حساسساختن چشمِ طراحان و گرافیستها درواقع پرده از ظرفیتها و کاستیهای فرمهای نوشتاری در تایپهای مختلف برداشته میشود. اما با چه ابزاری و معیاری میتوان خصایصِ دیداری این کاراکترها را استخراج کرد؟ مبانی و دستورزبان مشترک میتواند روشهایی را برای شناخت و آنالیزِ تایپها فراهم آورد. در این رساله مبانیِ دیداریِ نوشتار فارسی برای شناخت، آنالیز و تحلیلِ کاراکترهایِ منفصل تدوین شده است. مهم ترین ابزار در این راستا اول: مبانی هنرهایی تجسمی و دوم اصول دوازدهگانه (در اصل دهگانه) خوشنویسی است. مبانی هنرهایِ تجسمی زبان مشترک جهانی و آشنای طراحان و گرافیستها است و اصول دوازدهگانه خوشنویسی نمادی از اصالت نوشتاری. در این مسیر قدرت و نقش مبانی هنرهای تجسمی در مقایسه با اصول دوازدهگانه خوشنویسی بیشتر است لذا نقش محوریتری را نیز بر عهده دارد. در تدوین مبانی دیداریِ نوشتار، عناصر و کیفیات در چهارچوب و مختصات کاراکترهای نوشتاری تعریف شدهاند بهگونهای که بتوانند اطلاعات تصویری مفیدی از کاراکترهای نوشتار فارسی در اختیار طراحان قرار دهند و حساسیت و ظرافت کوچک ترین تغییرات بصری را برای ایشان عیان کنند. همچنین با آمارگیری و مطالعه میدانی بر مبنای آنالیزهای دیداری انجامشده، میتوان تعریفی از کاربردها و جامعه مخاطب تایپِ مورد مطالعه ارائه کرد. گام دوم در این رساله، پیشنهاد چند روش برای نظامبخشی فرمی در کاراکترهایی منفصل براساس مبانی دیداری است که با عنوان تمرینهای مهندسی تایپ نامگذاری شده است. این سلسله تمرینها در بخشهای پایانی طراحی تایپ و بهعنوان ابزاری برای سنجش میزان نظم موجود در کاراکترهایِ طراحیشده بهکار میروند. مبانی دیداری نوشتار و تمرینهای مهندسی تایپ بهصورت مهندسی معکوس میتواند در تایپهایِ موجود پیادهسازی شده و موجبات آنالیزِ دیداریِ تایپها را فراهم آورد و یا بهعنوان خطکشی در بخشی از روندِ طراحی و خلقِ تایپ جدید در اختیار هنرجویان و علاقهمندانِ این حوزه قرار بگیرد. در راستای کاربرد این دو، بخشهایی از آنالیز تایپ کریم، در متن رساله ارائه شده است و کاربرد عملیاتیِ این دو روش را مشخص میسازد. امید است که با بهکارگیری روشهایی که با هدف نظامبخشی فرمی به کاراکترهای منفصل نوشتار فارسی در این رساله ارائه شده است بتوان نظمِ دیداری بیشتری بر تایپهای نوشتار فارسی در مرحله طراحیِ تایپ حاکم ساخت تا از بازسازی و بازنگری مجدد و صرف وقت و انرژی مضاعف برای رفع نواقص جلوگیری کرد. این تحقیق را میتوان نقطه شروعی برای نگاهی هندسیتر و تصویریتر، به کاراکترهای نوشتار فارسی دانست و باید اذعان داشت همچنان روند مطالعه و تکمیل آن ادامه دارد. امید است مطالعات و مکتوبات در این حوزه روزبهروز بیشتر و پرقوامتر باشد و دولت با حمایت گروههای پژوهشی، پژوهشگاهها و دانشگاهها فضای لازم برای این مهم را فراهم آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.