|

بازنشر «نازارين» گالدوس

دون‌كيشوت ديگر

پانيذ زرتابي: «نازارين» اثر بنيتو پرث گالدوس، نويسنده مطرح اسپانيا در قرن نوزده را دون‌كيشوتي ديگر خوانده‌اند. چنان‌كه مترجمِ اين رمان، كاوه ميرعباسي، در مقدمه آورده است «الگوي گالدوس در نگارش نازارين شاهكار جاويدان سروانتس، دون‌كيشوت، بود. به اعتقاد برخي منقدان، پرسوناژ نازارين از شخصيت اصلي رمان ابله داستايفسكي، پرنس ميشكين، الهام گرفته شده است،‌ و اين تصور بيراه نيست، زيرا شخصيت پرنس ميشكين نيز مانند نازارين آميزه‌اي است از دون‌كيشوت و مسيح؛ با اين فرق كه پرنس ميشكين، با ساده‌دلي تمام از تفاوت‌ معنوي خويش با سايرين غافل است. حال آنكه نازارين كشيش دون‌كيشوت‌منشي است كه به‌جاي داستان‌هاي پهلواني، تخيلش را با خواندن انجيل‌ها بر مي‌انگيزد، و آگاهانه عزم جزم مي‌كند كه شيوه‌ي زندگاني مسيح را سرمشق خويش قرار دهد، پابرهنه و در هيبت سائلي سرگردان جاده‌اي روستايي را مي‌پيمايد و موعظه مي‌كند... نازارين مانند دون‌كيشوت كه مشتاق مواجه‌شدن با خطرات مهلك بود، رؤياي عذاب‌هاي اليم و شدايد تحمل‌ناپذير را در سر مي‌پروراند.» البته تشابهات ميان نازارين و دون‌كيشوت فراتر از اينها است و از اين‌رو مترجم فهرست بلندبالايي از اين وجوه تشابه را در ادامه بر مي‌شمارد، كه از شاخص‌ترين آنها تفاوت هر دو با ديگران است، چه به‌لحاظ طرز گفتار و چه در كردار، مثلا اينكه «زبان اديبانه نازارين» با زبان اطرافيانش تفاوت چشمگير دارد. جز اين‌ دو اثر كلاسيك مهم ِ«ابله» و «دون‌كيشوت»، رمان «نازارين» از رساله «باورهايم» تالستوي نيز تأثير بسيار پذيرفته است. در اين اثر نويسنده روس خواهان بازگشت به اصول بنيادين مسيحيت است، كه با تفكر آنارشيستي وجوه اشتراك بسياري دارند. شهرت رمان «نازارین»، مانند بسياري ديگر از رمان‌هاي مطرح كلاسيك تا حد زيادي به اقتباس بونوئل از اين رمان برمي‌گردد، فيلمي كه شايد از خود رمان نيز شناخته‌تر باشد. اما آن‌طور كه فيلم نيز به‌وضوح نشان مي‌دهد، گالدوس روايت تازه‌اي از دون‌كيشوت به‌دست مي‌دهد و در اين مسير راهي معكوس با «ابله» داستایفسکی را طي مي‌كند. اگر داستايفسكي از مسیح شروع كرد و به دون‌کیشوت ‌رسید، ‌گالدوس نازارين را از دون‌كيشوت آغاز مي‌كند. دون‌کیشوت بعد از خواندن داستان‌های پهلوانی به شهسواري سرگردان بدل مي‌شود تا پا جای پای پهلوانان افسانه‌ای بگذارد، و نازارین با خواندن انجیل به تقليد زندگی مسیح برانگيخته مي‌شود. دون‌کیشوت خود را شهسوار سرگردان مي‌نامد و نازارین، سائل سرگردان. در آخر رمان هم، حافظان نظم اجتماعي، نازارين را آنارشيستي خطرناك مي‌خوانند و در بند مي‌كنند. «رمان نازارين تجلي تضادهاي جامعه اسپانيايي اواخر سده‌ي نوزدهم در ارتباط با مقوله‌ي تجدد (مدرنيته) است.» بي‌دليل نيست كه گالدوس همواره مورد خشم و حملات مغرضانه نشريات افراطي كاتوليك بود. او در دوران پرآشوب اروپا و اسپانيا مي‌زيست؛ در مادريد دهه 1860، كه دين اصلي‌ترين تضاد جامعه بود و دو گروه هوادار ليبراليسم و نيروهاي ارتجاعي بر سر كار و جدال بودند. زندگي تپنده مادريدِ آن ايام، دستمايه بسياري از رمان‌هاي گالدوس است. چنان‌كه ريگاردو گولون در كتاب «گالدوس، رمان‌نويس مدرن» مي‌نويسد «مادريد دايره‌المعارف عظيمي بود كه جامعه‌ي اسپانيا را به گالدوس شناساند.» او پايتخت را مكان محوري رمان‌هاي خود قرار داد. مادريد در داستان‌هاي گالدوس همان اعتباري را دارد كه پاريس در آثار بالزاك، يا لندن در رمان‌هاي ديكنز. مترجم «نازارين» علاوه‌بر ترجمه اين رمان مهم، مقدمه‌اي جامع نيز بر آن نوشته است كه زمانه و زيست نويسنده و آثار او را به تفصيل شرح مي‌دهد. ميرعباسي در مقدمه به دورمان نخستين گالدوس اشاره مي‌كند؛ «چشمه زرين» و «جسور» كه مضموني تاريخي دارند و در دهه 80 ميلادي نوشته شده‌اند. بعد مي‌نويسد آثار ديگر او را مي‌توان به سه گروه تقسيم كرد: رويدادهاي ملي، مجموعه‌اي شامل چهل‌وشش رمان تاريخي به‌هم‌پيوسته. «رمان‌هاي اسپانيايي معاصر»، اين مجموعه رمان‌هاي اجتماعي رئاليستي اين نويسنده را در بر دارد و گالدوس در تمام آنها تلاش مي‌كند جامعه معاصرش را به‌صورت فراگير و همه‌جانبه به تصوير بكشد. در ادامه نيز به‌تفصيل اين سه گروه، مشخصات و آثار مربوط به آن شرح داده مي‌شود. «سه رمان نازارين، الما و شفقت را سه‌گانه تقدس ناميده‌اند، زيرا شخصيت‌هاي اصلي هر سه رمان پرسوناژهايي هستند كه سرشت و منش قديسان را دارند.» گالدوس را بزرگ‌ترين رئاليست اسپانيا مي‌خوانند زيرا او در مقام استاد مسلم رئاليسم مدرن در رمان اسپانيايي،‌ نخستين كسي بود كه تكنيك‌هاي بالزاك و ديكنز را به اسپانيا آورد. «او توانست بدون آنكه به دام تقليد كوركورانه درافتد، جوهره‌ي اصلي آموزه‌هاي دو رمان‌نويس بزرگ را -كه به اعتقاد اكثر صاحب‌نظران بيشترين تأثير را بر او گذاشتند- با هوشمندي و خلاقيت دريابد و در آفرينش آثارش به كار بندد.» آثار گالدوس به دليل همين نوآوري‌ها از همان آغاز در اسپانيا با اقبال گسترده‌ منتقدان و مخاطبان مواجه شد، اما به اعتقاد بسياري او در زمان حياتش به آن حد از شهرت كه سزاوارش بود، نرسيد. در زمانه‌اي كه گالدوس مي‌زيست، ممانعت‌هايي براي چاپ و انتشار آثارش وجود داشت. در دوران ديكتاتوري فرانكو، چاپ آثار او به‌صورت كتاب‌هاي ارزان‌قيمت كه به‌آساني در دسترس عموم قرار مي‌گرفت، ممنوع بود. آثار او را مضر و آشوب‌برانگيز مي‌دانستند. «بنيتو پرث گالدوس نويسنده‌اي سخت‌باور بود كه در طول حيات ادبي‌اش هفتادوهفت رمان، بيست‌ويك نمايشنامه، يك زندگينامه‌ي شخصي به‌نام خاطرات مردي بي‌خاطره، تعدادي داستان كوتاه و مقاله‌هايي متعدد درباره‌ي موضوعات مختلف و متنوع نگاشت.» بنيتو پرث گالدوس را قريب‌به‌اتفاق منتقدان و اهالي ادبيات مهم‌ترين چهره ادبي اسپانيا در قرن نوزدهم مي‌دانند و بزرگ‌ترين رمان‌نويس اين خطه پس از سروانتس. اما اين نويسنده بنام تا پيش از ترجمه رمان «نازارين» در ايران ناشناخته بود، «نازارين» نخستين رماني است كه از او به فارسي درآمده و چنان‌كه مترجم مي‌نويسد، حتي مقاله يا مطلب مستقلي نيز درباره اين نويسنده بزرگ در ايران در دست نيست و تنها در برخي مقالات به نام يا آثار او اشاره‌اي شده است. با اين اوصاف، «نازارين» نخستين اثر گالدوس است كه كاوه ميرعباسي آن را از زبان اصلي‌اش، اسپانيايي، به فارسي برگردانده است. ميرعباسي جز رمان «نازارين» كه بار نخست در سال 79 منتشر شد و امسال نيز با اين فاصله امكان بازنشر پيدا كرد، رمان ديگري نيز بعد از «نازارين» از گالدوس ترجمه كرده است با عنوان «پارساترین بانوی شهر» كه در سال 81 در انتشارات طرح نو چاپ شد. به‌اين‌ترتيب اينك با تجديدچاپ «نازارين»، دو رمان از اين نويسنده مطرح -كه او را در اسپانيا در رده بالزاك در فرانسه يا ديكنز در انگلستان و داستايفسكي در روسيه مي‌خوانند- در دست مخاطب فارسي‌زبان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.